ಲಕ್ಷಣ: ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳುಗಳ ತುದಿಯನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಬಾಗಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಉಳಿದ ತೋರು, ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ಭ್ರಮರ ಎಂದರೆ ದುಂಬಿ ಎಂದರ್ಥ. ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮಧ್ಯದ ತುದಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಕಿರು ಬೆರಳು ವಕ್ರವಾಗಿ, ಮಿಕ್ಕೆರಡು ಬೆರಳುಗಳು ಚಾಚಲ್ಪಡಬೇಕು. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ಬೆರಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಉಳಿದ ಬೆರಳನ್ನು ನಿಡಿದಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಸ್ತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಚಲನ ಮಧುಕರವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ಬೆರಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಕಿರು ಬೆರಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಉಳಿದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಸ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ವಿಭಿನ್ನ. ಅದು ಅಭಿನಯದರ್ಪಣದ ಅರಾಳದಂತೆ ಇದ್ದು ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಮಡಚುವುದಾಗಿದೆ.

ಕಶ್ಯಪನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಅದಿತಿಗೆ ಕರ್ಣಾಭರಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಉದ್ಭವವಾದ ಹಸ್ತ ಭ್ರಮರ. ಖೇಚರವರ್ಣ, ಮೇಚಕ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ಕಪಿಲ, ಅಧಿದೇವತೆ : ಗರುಡ. ಇದು ನಪುಂಸಕಹಸ್ತದ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಈ ಹಸ್ತವು ಭ್ರಮರ ಮುದ್ರೆಯೆಂಬುದಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಬಳಕೆ ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿ ಉದ್ದೀಪನೆಗೆ, ಅಲರ್ಜಿ, ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ಔಷಧಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಜೇನುನೊಣ, ದುಂಬಿ, ಗಿಣಿ, ರೆಕ್ಷೆ, ಸಾರಸಪಕ್ಷಿ, ಕೋಗಿಲೆ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಕಮಲ ಮುಂತಾದ ಉದ್ದನೆಯ ತೊಟ್ಟುಗಳುಳ್ಳ ಹೂಗಳನ್ನು ಕೊಯ್ಯುವುದು, ಕರ್ಣಕುಂಡಲ, ಕ್ರೂರವಾದ ಮುಖ, ಮಾವಿನ ತೆನೆ, ತಾಲಪತ್ರ, ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯುವುದು, ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ, ಮೌನವ್ರತ, ಗಜಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಂತಘಾತ, ಬೀಸಣಿಗೆಯಂತಿದ್ದ ಉದ್ದನೆಯ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕಿವಿಯ ಗುಗ್ಗೆಯನ್ನು ತೊಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಕೊಂಬು, ಕಿರಿಕಿರಿಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸುವುದು, ಎರಡು ಅಕ್ಷರದ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಶೇಷಣ, ಹಾರಾಡುವ ಜೀವಿಗಳು, ಮೇಚಕಬಣ್ಣ, ರಹಸ್ಯವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಉಸುರುವುದು.

ಕ್ರೀಡೆ, ಕಪ್ಪುದುಂಬಿಗಳ-ಜೀರುಂಡೆಗಳ ಶಬ್ದ ಕೇಳುವುದು, ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಣಾಭರಣ, ಮೊಸಳೆ, ಘೇಂಡಾಮೃಗ, ಬಿಸಿಯಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವುದು, ಅನಂತವೆಂಬ ಸರ್ಪ, ಏಳು ಹೆಡೆ ಸರ್ಪ, ತಕ್ಷಕ, ವಾಸುಕಿ, ಅನೆ, ಜಿಂಕೆ, ಕುದುರೆ, ಕೋಡುಗಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿ, ಹೂವು ಕೊಯ್ಯುವುದು, ವರಾಹಾವತಾರ, ಕೋಳಿ, ಲಕುಚವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದು. ದಿನನಿತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆ.

ಭ್ರಮರದಿಂದ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಹೆಬ್ಬೆರಳ ತುದಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ನಂತರ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದು ಸಂದಂಶ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷಣ: ತೋರು, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಉಂಗುರ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಚಾಚಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳ ತುದಿಯನ್ನು ಉಂಗುರ ಬೆರಳಿನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ಹಿಡಿಯುವುದು. ಚತುರ ಎಂದರೆ ಚಾತುರ್ಯವುಳ್ಳವನು ಎಂದರ್ಥ. ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಬೆರಳುಗಳ ಸಂಯೋಗವಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿರಬಹುದು. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ಭಿನ್ನತೆಯಿದ್ದು ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಮಧ್ಯಬೆರಳಿನ ಅಡಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಮುಟ್ಟಿಸಲಾಗುವುದು.

ಗರುಡನು ಅಮೃತವನ್ನು ಕದಿಯುವಾಗ ಕಶ್ಯಪನು ದಾರಿ ತೋರಿಸಿದ್ದು ಇದೇ ಹಸ್ತದಿಂದ. ಮಿಶ್ರ ವರ್ಣ, ನಾನಾ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ವಾಲಖಿಲ್ಯ, ಅಧಿದೇವತೆ : ವೈನತೇಯ. ಇದು ಪುರುಷ ಹಸ್ತ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದುದಾಗಿದೆ. ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಾಕ್ಷಿಪ್ತ ಮುಂತಾದ ಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆಯಿದೆ.

ಕಥಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಸ್ತ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು. ಮಣಿಪುರಿ ನೃತ್ಯದಲ್ಲೂ ಈ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆ ಇದ್ದು ; ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.

‘ಆವಾಹಿತೋಭವ’ – ಪೂಜಾ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗುವ `ಆವಾಹನಾಮುದ್ರಾ’ ಚತುರ ಹಸ್ತವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಮುದ್ರೆಯು ಎರಡು ಅಂಗೈಗಳ ಕಿರುಬೆರಳ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳೆರಡರ ಕೂಡುವಿಕೆಯಿಂದಾದ ಸಂಯುತ ಮುದ್ರೆ. ಇದು ಚತುರ ಹಸ್ತಗಳೆರಡರ ಸೇರುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಚತುರಶ್ರಗಳ ಅಂಗೈ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಯೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮುದ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆದಿತಿ ಮುದ್ರೆ ಚತುರ ಹಸ್ತವೇ ಅಗಿದೆ. ಆದರೆ ಉಳಿದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿಡಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಪತಾಕ ಚತುರವೆಂದು ಕರೆಯುವ ಕ್ರಮವಿದೆ. ಈ ಮುದ್ರೆಯ ಉಪಯೋಗ ಬೆಳಗ್ಗಿನ ಸೀನು ನಿವಾರಣೆಗೆ, ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆಗೆ, ಆಕಳಿಕೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಶಕ್ತಿ ಸಂಚಯಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಕಸ್ತೂರಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಎಂಬ ಅರ್ಥ, ಚಿನ್ನ, ತಾಮ್ರ ಮುಂತಾದ ಲೋಹಗಳು, ಕಣ್ಣು ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುವುದು, ದು:ಖ, ಖೇದ, ರಸಸ್ವಾದನೆ, ಕಣ್ಣು, ಜಾತಿಭೇದಗಳು, ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡುವುದು, ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವುದು, ಸರಸ, ನಿಧಾನ ನಡಿಗೆ, ತುಂಡರಿಸುವುದು, ಆಸನ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ಚಿಕ್ಕತುಂಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಮುಖ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ವಿನಯ, ನಿಯಮ, ಚಾತುರ್ಯ, ಬಾಲಕ, ರೋಗಿ, ಸತ್ವ, ವಂಚನೆ ಮಾಡುವುದು, ಯೋಗ್ಯ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಹಿತಕರ, ಸತ್ಯ, ಪಥ್ಯ, ಧೂಳು, ಗೋರೋಚನ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಕರ್ಪೂರ, ಗಲ್ಲ, ಮುಖ, ಹಣೆ, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘ ನೋಟ, ಪ್ರೇಮಿ, ನಯ, ನೀತಿ, ಕನ್ನಡಿ, ಕೆನ್ನೆ, ಕರ್ಣಪತ್ರ, ವಜ್ರ, ಪಚ್ಚೆರತ್ನ, ‘ಸಾಕು, ಇಷ್ಟೇ’ ಎನ್ನಲು, ಸಮತೋಲಿತ ಭಾವ, ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿ, ಕಸ್ತೂರಿ, ಲೇಪನ, ಪೀಠ, ಚೂರು, ಕಟಾಕ್ಷ, ಚಾಟೂಕ್ತಿ, ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳುವುದು, ಮೃದುಮಾತು, ತಲೆಗೆ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚುವುದು, ನೆಕ್ಕುವುದು, ವಿಚಾರ, ಲಜ್ಜೆ, ಊಹಾಪೋಹ, ದಾಳ ಬಿಡುವುದು, ಮಾರ್ದವ, ಸಕ್ಕರೆ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಕರ್ಣಕುಂಡಲ, ತಪಸ್ಸು, ಕ್ರಮ, ಉಚಿತ ವಾಕ್ಕು, ಅವಮಾನ, ಚಲನೆ, ನಂಬಿಕೆದ್ರೋಹ, ನಾಭಿ, ಆಟಗಳು, ಪ್ರೀತಿ, ಪ್ರತಿಭೆ, ತೀರ್ಪು, ಕೋಪ, ಚಿಂತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಸೋಲು, ಮೈಥುನ, ಮನೆ, ಪತ್ನಿ, ಬಣ್ಣ- ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು, ನೀಲಿ, ನೀಲ-ಶ್ವೇತ, ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು, ಖಡ್ಗ, ಗುಣ-ಅಗುಣ, ಯುಕ್ತಿ, ವೇಷ, ವಾರ್ತೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸುಖ, ಶೀಲ, ಪ್ರಣಯದ ಸಂಜ್ಞೆ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ, ಆಟ, ಪ್ರೇಮ, ಶುದ್ಧತೆ, ಜಾಣತನ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸಂದೇಹ, ಅನುಕೂಲ, ಮೆತ್ತಗೆ, ವಿಚಾರ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಆಶೆ, ಸ್ಮೃತಿ, ಸಂತೋಷ, ಉತ್ತಮ ನಡತೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಜೀವನ/ಉದ್ಯೋಗ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಉಡುಪು, ಹುಲ್ಲು, ಚಿಕ್ಕ ಪಾಲು, ಏಳ್ಗೆ-ಬೀಳ್ಗೆ, ಯೌವನ, ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ, ಮನೆಗಳು, ಹೆಂಡತಿಯರು, ಹಲವು ಬಣ್ಣಗಳು, ಸೋಲು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂವಹನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಸುರತ, ಸತ್ಯ, ಅನೃತ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಯಶಸ್ಸು, ಆಭರಣ, ತೀರ್ಪು, ವಿಚಾರ, ಸ್ಮರಣೆ, ಕ್ಷಮೆ, ವಿಹಾರೋದ್ಯಾನ, ಸಿಂಧೂರ, ವಿಧಾರಣೆ, ಕೀರ್ತಿ, ಕಣ್ಣು, ಗುಣ, ಮೇಲ್ದುಟಿ, ಕೆಳತುಟಿ, ಕಿವಿ, ಚಾರಿತ್ರ್ಯ, ಲಲಿತ, ವಿವಾದ, ಗುಣ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ, ನಿಯಮ, ವಾರ್ತೆ, ಸಂಪತ್ತಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಭಕ್ಷಣೆ, ಲಜ್ಜೆ, ಪೌಷ್ಟಿಕತೆ, ದೋಷ, ತೆಂಗಿನ ಗರಿ, ಅರಣ್ಯ, ನಂಬಿಕೆ, ಸಂದೇಹ, ಸಣ್ಣ ವಸ್ತು, ವೇದಶ್ರೋತ್ರಿ, ಚಾತುರ್ಯತೆ, ಅಡಕೆ, ಸವಿಯಾದದ್ದು, ಮೃದುತ್ವ, ಶುದ್ಧತೆ, ಉಪ್ಪು, ಮೀನು, ಬಕಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಪಕ್ಷಿ, ಬಸವನ ಹುಳು, ತ್ರೇತಾಯುಗ, ಅಗ್ರಹಾಯಣ ಮಾಸ, ಉಡುಗೊರೆ, ಸಪ್ತ ಸಮುದ್ರ, ಕಪ್ಪೆಚಿಪ್ಪು, ಈಜುಕೊಳ, ಬಾವಿ, ಕೂಪ, ಬಿಲ್ಲು, ಇಂದ್ರ, ಜಿಂಕೆಯ ಮುಖ, ಬೇಟೆ, ಧ್ಯಾನ, ಲಯ, ವಿನಯ, ಯುಕ್ತಿ, ನಿಪುಣತ್ವ, ಆತುರ, ಪಥ್ಯ, ಮಧ್ಯೆ, ಅಶುಚಿ, ರುಚಿಯಾದದ್ದು, ಉತ್ಸವ, ಅಳು, ಆಲಿಸು, ವ್ಯಾಖ್ಯೆ, ಹೆಸರು, ಹೊದಿಕೆ, ಉಪಾಯ, ವಿವಿಧತೆ, ಸುಲಭ, ಅಪೂರ್ವ, ಅಪರೂಪ, ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದು, ಶೇಖರಿಸುವುದು, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೊಡೆಯುವುದು, ಉಗ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಣಯ, ದುರ್ಲಭ, ಆಶಯ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಘಟನೆ, ನಿದ್ರೆ, ಮೃದು, ನೀಲ-ಹಲದಿ-ಬಿಳಿ-ಕೆಂಪು ವರ್ಣಗಳು, ಮೆಲ್ಲಗೆ ಉಜ್ಜುವುದು, ಕುಡಿಯುವಂತಹ ತಿನ್ನುವಂತಹ ವಸ್ತು, ‘ಏನು ಮಾಡುವುದು’ ಎನ್ನಲು, ತಾವರೆಯ ದಳ, ಸ್ಮಶಾನ, ಟೊಂಗೆ, ಬಿಲ್ವ ಮರ, ಸಣ್ಣ ಮರಗಳು, ಛತ್ರಿ, ವಸ್ತ್ರ, ತಾಳ್ಮೆ, ವಸ್ತು, ಕೊಳ, ಸಿಂಹ, ವಿಮಾನ, ಸರಸ್ವತಿ, ಮರ್ತ್ಯ ಮಹೋತ್ಸವ, ಕುದುರೆ, ವಿಶೇಷವಾದ ನೀರು, ಹಕ್ಕಿಗಳ ಹಾರಾಟದ ವೇಗ, ತಪಸ್ಸು, ಸಪ್ತ ಸಮುದ್ರದ ತೀರ, ವಿರಹ, ಬೇರ್ಪಡುವುದು, ವಿಧಾತ, ಯೌವನ, ಮನೆ, ಒಲವು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸಂವಹಿಸಲು ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚತುರವನ್ನು ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೆಂದೂ, ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಅರ್ಧಯಾಮವೆಂದೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಎರಡೂ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಚತುರ ಹಸ್ತ ಹಿಡಿದರೆ ಹೂವು ಅಥವಾ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದೂ, ಕಣ್ಣಿನ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದೂ, ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಎದೆಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ನಂಬಿಕೆ, ಗಿಳಿ ಅಥವಾ ಸುಲಭ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು, ಅದೇ ಚಲನೆಯನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ವಿರುದ್ಧ ವರ್ತನೆಯೆಂದೂ ಅರ್ಥ. ಸರ್ಪಿ (ತುಪ್ಪದ) ಸಾಗರ ಎನ್ನಲು ಚತುರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಕೆಳಗಿಳಿಸುವುದು. ಪ್ರದೇಶಸೂಚೀ ಹಸ್ತವಾದ ಮಹಾಮೇರುವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಚತುರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿರಿಸಿ ಮುಂಗೈ ಬಳಿ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಪನಸ , ಬಿಲ, ಪುನ್ನಾಗ, ಕೇತಕಿ, ಜಪಾಕುಸುಮ ವೃಕ್ಷ ಸೂಚನೆಗೂ ಚತುರದ ಬಳಕೆಯಿದೆ.

ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ನಟರಾಜನ ವಿಭಿನ್ನ ಮುದ್ರೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಅರ್ಧ ಯಾಮ ಅಂದರೆ ೧ ೧/೨ಗಂಟೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಚತುರಹಸ್ತವನ್ನು ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಂಸಾಸ್ಯ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎದೆಯ ಮುಂದೆ ಇರಿಸಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಹಸ್ತವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚತುರ ಹಸ್ತವನ್ನು ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಇದಿರಾಗಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಸ್ತವೆಂದು ಭರತಾರ್ಣವ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ. ಭಗಿನೀ ಹಸ್ತದಲ್ಲೂ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ಭರತಾರ್ಣವ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಬಲಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಚತುರ ಹಸ್ತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತಂದು, ಎಡಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮುಖ ಮಾಡುವುದು ಧರ್ಮಯುತವಾದ ಕಾರ್ಯ ಅಥವಾ ಹಿರಿಯರು ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬೆಂಕಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವಲ್ಲೂ ಇದರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕುಂಕುಮ ಇಡುವಿಕೆಯ ಸಂವಹನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ‘ಸ್ವಲ್ಪ’ ಎನ್ನಲು, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನೋಡಲು, ‘ಬಾ’ ಎನ್ನಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಚತುರ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿನ ತೋರು ಬೆರಳನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸಿ, ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿಸುವುದು ಖಂಡಚತುರ ಹಸ್ತ ವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ವಿನಿಯೋಗ : ಗೋರೋಚನ, ಧೂಳು, ರಕ್ತದಂತಹ ದ್ರವ, ಕರ್ಣಾಮೃತವಾದ ವಿಷಯ, ಯಂತ್ರ, ಆರ್ತನಾದ, ಛೇದ, ಮಂದಾರವೃಕ್ಷ. ಖಂಡ ಚತುರದ ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದರೆ ಅದು ಅರ್ಧ ಚತುರ ಹಸ್ತವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಮಧುರ ರಸವಸ್ತುಗಳ ಆಸ್ವಾದನೆ, ಕೃ ಧಾತು ಅಥವಾ ಮಾಡುವುದು, ಸುವರ್ಣಮುಖೀ ನದಿ. ಎಡಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಚತುರವನ್ನು ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರವನ್ನು ಚತುರದ ಮೇಲೆ ಇಡುವುದು ಆನಂದ ಪರ್ವತ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

**********

ಲ

ಕೃಷ್ಣನು ಬೆಣ್ಣೆ ಕದಿಯುವಾಗ ಉಂಟಾದ ಹಸ್ತ. ಗಂಧರ್ವ ವರ್ಣ, ಶ್ಯಾಮಲ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ವಸಂತ, ಅಧಿದೇವತೆ : ಸೂರ್ಯ. ಇದು ಪುರುಷಹಸ್ತ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿದೆ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಅರಳಿದ ಹೂವು, ಬೇಲ ಮತ್ತು ಸೇಬಿನ ಹಣ್ಣು, ಗುಂಡಗಿರುವುದು, ಸ್ತನ, ವಿರಹ, ಕನ್ನಡಿ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ, ಸೌಂದರ್ಯಭಾವ, ತಲೆಯಗಂಟು (ಕೂದಲ ತುರುಬು) ಚಂದ್ರಶಾಲೆ, ಗ್ರಾಮ, ಉಗ್ರಕೋಪ, ಕೆರೆ, ಗಾಡಿ, ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿ, ಕಲಕಲವೆಂಬ ಶಬ್ದ, ಹೊಗಳುವಿಕೆ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಸುಳಿ, ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು, ಮಾಧುರ್ಯ, ಚಿಗುರು, ‘ಏನು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪಕ್ಷಿಯು ಹಾರುವುದು, ‘ನೀನು ಯಾರ ಕಡೆಯವನು’; ‘ಇಲ್ಲ’-ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು, ತಡೆಯುವುದು, ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು ಮಾತು, ಭ್ರಾಂತವಾಗಿ ನರ್ತನ, ಪ್ರಾಂತನೃತ್ತವೆಂಬ ನೃತ್ಯಪ್ರಕಾರ, ವಿಕಾರ, ಸಮಯ, ರಾಜ, ತಾಜಾ ಬೆಣ್ಣೆ, ಕಾಯಿ, ಕಡುಬು, ಶಿಖೆ, ಪದ್ಮ, ಕಿರೀಟ, ಹೂಗುಚ್ಛ, ವೃತ್ತಾಕಾರ, ಹೊಗಳುವುದು, ಕೋಟೆ, ಸೌಧ ಅಥವಾ ಅರಮನೆ, ಕೂದಲನ್ನು ಹೆಣೆಯುವುದು, ಸಾಧು ಭಾವ, ತಾಳೆಮರದ ಹಣ್ಣು, ಎದೆಯೆಂಬ  ಕಮಲ, ಬದಲಾವಣೆ, ಬೇರ್ಪಡುವಿಕೆಯ ದುಃಖ, ತಲೆ, ಉದ್ವೇಷ್ಟಿತ ಚಲನೆ, ಸಂತೋಷ, ಸಿಹಿ, ಸವಿಯಾದ ಭಾವ, ಔದಾರ್ಯ, ಧರ್ಮ, ನಿರಾಶೆ, ‘ಅಪ್ಪಟ ಬೆಣ್ಣೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ತುಪ್ಪವೇ’ ಎಂದು ಪರೀಕ್ಷೆ, ಮೋದಕ, ‘ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ’-ಪ್ರತಿಷೇಧ ಎಂದು ಹೇಳಲು, ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸೂಚನೆಗೆ, ಮುಖಚಲಿಯೆಂಬ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ಯಭಾಮೆ-ರಾಧಿಕೆ-ಗೃಥಾಚೀ-ಮೇನಕ-ತಿಲೋತ್ತಮೆ-ರಂಭಾ-ಊರ್ವಶಿ ಮುಂತಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರ, ಇನ್ನುಳಿದ ಅಪ್ಸರೆಯರ-ಗಂಧರ್ವ ಕನ್ಯೆಯರ-ನಾಗಕನ್ಯೆಯರ-ಲಕ್ಷ್ಮಿ-ಪಾರ್ವತಿ-ಸರಸ್ವತೀದೇವಿಯರ ಸೂಚನೆಗೆ, ಯುವತಿ, ನಿಂಬೆ-ಕಿತ್ತಳೆ ಮುಂತಾದ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿ ಮಾನವ, ಬಂಧ, ಧ್ರುವ, ನಿಯಮಿತ, ಇಷ್ಟ, ಕುಮುದ ಪುಷ್ಪ, ಅರಳುತ್ತಿರುವ ಹೂವುಗಳು, ನಾರಿಕೇಳ, ದುಂಡಗಿರುವುದು, ನಪುಂಸಕ, ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಕಾಸಿಲ್ಲದವ, ಪ್ರತಿಶೇಧ, ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆ, ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಧೈರ್ಯ, ಛತ್ರಿ, ಉತ್ಕಂಟಿತ ನಾಯಿಕಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲಪದ್ಮಕ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕಿರೀಟವೆಂದೂ ಅಧೋಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ತಲೆಯೆಂದೂ, ಭುಜ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಹಿಡಿದರೆ ಮಡಕೆಯೆಂದೂ, ಕಿವಿಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದರೆ ತುರುಬನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಎಂದೂ, ಅಭಿನಯದಲ್ಲಿ ಚಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಯೌವನವೆಂದೂ ಅರ್ಥ.

ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಮುಖ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಕಿವಿಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಾಲಿಸಿದರೆ ಶರದೃತುವೆಂದೂ ಅರ್ಥ. ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಮುಖದ ಸಮೀಪ ಹಿಡಿದರೆ ಉತ್ಸಾಹ, ಶಕ್ತಿ ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲೂ, ಅದೇ ಹಸ್ತವನ್ನು ಊರ್ಧ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಾಲಿಸಿದರೆ ಪ್ರಭು ಶಕ್ತಿ’ಎಂದೂ ಅರ್ಥ.  ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಚಾಲಿಸಿದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಭಾಗ್ಯ ಅನುಭವಿಸುವವನು ಎಂದೂ, ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಎಂದೂ, ಮುಂದೆ ಹಿಡಿದರೆ ಸುಂದರವಾದುದೆಂದು, ಬಲಕೈಯ್ಯ ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಎಡಕೈಯ್ಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದರೆ ಅಚ್ಚರಿ ಅಥವಾ ವಿಚಿತ್ರ ಭಾವವನ್ನು, ಎದೆಯ ಬಳಿ ಅಲಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಸ್ವರ್ಗೀಯ ವಸ್ತುವೆಂದೂ, ಡೋಲಾಹಸ್ತದಂತೆ ವಿರಲವಾಗಿ ಇಳಿಬಿಟ್ಟಾಗ ಅನಾರೋಗ್ಯ, ತೀವ್ರ ದುಃಖ, ಅಮಲು, ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ರಂಗದಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಗಳೆಂದೂ, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ತೋರಿದರೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವೆಂದೂ, ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರೆ ಉತ್ಸಾಹ, ಹುಡುಗಾಟವೆಂದೂ ಸಂವಹಿಸಬಹುದು.

ನಟರಾಜ, ಯಮ ಹಸ್ತ, ಕುಬೇರಹಸ್ತ, ಸೂರ್ಯಹಸ್ತ, ಚಂದ್ರಹಸ್ತ, ಶನೈಶ್ಚರ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಪದ್ಮದ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ದಿನ (ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗೆ) ವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು, ಸರಯೂನದಿ, ಪುರುಕುತ್ಸ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎನ್ನಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಶರತ್ ಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಅಲಪದ್ಮ ಅಥವಾ ಹಂಸಪಕ್ಷ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದು ಯೌವನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲಪದ್ಮ ಅಥವಾ ಹಂಸಪಕ್ಷ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಸೂಚಕ. ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಮೇಲೆತ್ತುವುದು ಮಧುರ (ಸಿಹಿ) ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ. ಅಲಪದ್ಮ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕಾರವಾಗಿರಿಸುವುದು ಕಪಿತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಶಕ್ತಿ ಸಂಚಯ ಸೂಚಕ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಉತ್ಸಾಹ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಬಾಯಿಯ ಬಳಿ, ಪ್ರಭು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದು, ಸಮಪ್ರಮಾಣ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಲು ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲಪದ್ಮ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಸ್ವಸ್ತಿಕವಾಗಿರಿಸುವುದು ದಶರಥ ರಾಜನ ಸಂಕೇತವಾದರೆ, ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಸಗರ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಸೂಚಕ.

ಹೊಸದಾಗಿ ತರಬೇತಿಗೊಂಡ ಆನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಹಿಸಲು ಎಡಗೈ ಅಲಪದ್ಮವನ್ನೂ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ, ಬಲಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪತಾಕವನ್ನು ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಹೆಬ್ಬುಲಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಬೇಕು.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅಲಪದ್ಮವು ಆನೆ, ಸ್ತನ, ಕಮಲದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿದೆ.

ನಿತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಚೆಂಡಾಟ ಆಡಲು, ಹೂವು ಎನ್ನಲು, ‘ಸರಿಯಾದ ಜನ, ಸರಿಯಾಗಿದೆ’ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ, ವೈಯ್ಯಾರ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ತೋರಿಸಲು, ‘ತಾ,’ಬಾ”ಎನ್ನಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಅಲಪದ್ಮದಿಂದ ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಅಂಗೈಯೊಳಗೆ ಮಡಚುವುದು ಲೀನಾಲಪದ್ಮ ಹಸ್ತವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿ.

ಅಲಪಲ್ಲವ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ತಂದು ಮಣಿಬಂಧದ ಬಳಿ ಕೂಡಿಸಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಕಿರುಬೆರಳುಗಳ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಸಂಯುಕ್ತಪಲ್ಲವ ಹಸ್ತವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪದ್ಮ ಹಸ್ತವೆನ್ನುವ ರೂಢಿಯೂ ಇದೆ. ಬಾಲರಾಮಭರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಸಹಸ್ರದಳ ಪದ್ಮ, ಮೇಲೆಸೆದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಚೆಂಡಾಟ, ಎಸೆಯುವುದು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಅನ್ನದ ಪಿಂಡ, ಕಲಶ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳಿದ ಹೂವು, ತಾವರೆ, ಚೆಂಡಾಟ, ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಎಸೆಯುವುದು, ಕಲಶ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೂವು, ಚೆಂಡು, ಮೇಲಿಂದ ಬೀಳುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಅಲಪದ್ಮ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎದೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಅಲಪದ್ಮವನ್ನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಚಾಚಿ ಕೆಳಬದಿಗೆ ಸುತ್ತುವುದು ಅರ್ಧಮಂಡಲಿಕಾ ಹಸ್ತವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅಲಪದ್ಮ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಎದೆಯ ಬಳಿ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸುವುದು ಉದ್ವೇಷ್ಟಿತಲಪದ್ಮ ಹಸ್ತ. ಶಕ್ತಿ ಇದರ ಅಧಿದೇವತೆ. ಬಾಲರಾಮಭರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ವಿನಿಯೋಗ : ಪತಿ, ವಿನಯಶೀಲ ಮಾತುಗಳು, ಸ್ತನ, ಪೂರ್ಣ ಅರಳಿದ ತಾವರೆ, ‘ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ’ ಎನ್ನಲು, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವುದು.

ಕೈಗಳ ಅಲಪಲ್ಲವದ ತುದಿಗಳನ್ನು ಎದೆಯಿಂದ ತಿರುಗಿಸಿ, ಹೆಗಲ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಚಾಚುವುದು ಉಲ್ಬಣ ಹಸ್ತ. ನೃತ್ತ ಹಸ್ತದ ಒಂದು ವಿಧ. ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ ಈ ಹಸ್ತದ ಅಧಿದೇವತೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಹೂಗೊಂಚಲು, ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಲತೆಗಳು ಅಲ್ಲಾಡುವುದು.

ಅಲಪಲ್ಲವ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ವಿರುದ್ಧಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಲಲಿತ ಹಸ್ತವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನೃತ್ತ ಹಸ್ತದ ಒಂದು ವಿಧ. ಇನ್ನೊಂದು ಮೂಲದ ಪ್ರಕಾರ ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಯ ಬೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೈಗಳನ್ನು ಓರೆಯಾಗಿ ತಲೆಯ ಮೇಲೆತ್ತುವುದು. ವಿನಿಯೋಗ : ಪರ್ವತ, ಸಾಲ ವೃಕ್ಷ, ಶಿಖರ, ಕೋಟೆ, ಮಂಥನ, ನಾಚಿಕೆ, ಆಲಸ್ಯ.

ಪದ್ಮಕೋಶ ಅಥವಾ ಅಲಪಲ್ಲವ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ವ್ಯಾವೃತ್ತ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ ಸುತ್ತು ಹಾಕಿಸಿದರೆ ಅದು ನೃತ್ತ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ನಳಿನೀ ಪದ್ಮಕೋಶ ಹಸ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ನಾಗಬಂಧ, ಮೊಗ್ಗು, ಸಮನಾಗಿ, ಹಂಚುವುದು, ಹೂಗೊಂಚಲು, ಹತ್ತು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಗಂಡಭೇರುಂಡ ಪಕ್ಷಿ, ದಂಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ ತಾವರೆಗಳು, ಗುಪ್ತ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಪದಗಳು, ಮೂಕಪ್ರದರ್ಶನ. ಉಳಿದಂತೆ ನೃತ್ತಹಸ್ತಗಳಾದ ಅರಾಲ ಕಟಕಾಮುಖ, ಅರ್ಧರೇಚಿತದಲ್ಲೂ ಅಲಪದ್ಮದ ಬಳಕೆಯಿದೆ.

ಅಲಪದ್ಮ ಹಸ್ತವನ್ನು ನಾಟ್ಟಡವು, ಎಗರುಮೆಟ್ಟಡವು (ಹಾರಡವು, ಕುದಿತ್ತ ಮೆಟ್ಟು) ತೀರ್ಮಾನ ಅಡವು, ಮಂಡಿ ಅಡವು ರಂಗಾಕ್ರಮಣ ಅಡವು, ಕಟ್ಟಡವು, ಎಗರು ಕಟ್ಟಡವು, ಭ್ರಮರಿ ಅಡವು, ಪ್ಲವನ ಅಥವಾ ಉತ್ಪ್ಲವನ ಅಡವು, ಮೈ ಅಡವು, ವಿಕರ್ಷಿತ(ವಿಸ್ತಾರ) ಅಡವು, ಕೋರ್ವೆ (ತತ್ತೈತಾಂ) ಅಡವು, ಕೋರ್ವೆ (ತೈತೈ ದಿದಿತೈ ತಾಂ) ಅಡವು, ತಾಂಡವ ಅಡವು (ಸರುಕ್ಕು ಅಡವು)ಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೃತ್ತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆ ಅಧಿಕ.

ಅಂತೆಯೇ ಕರಣಗಳಾದ ಅರ್ಧನಿಕುಟ್ಟಕ, ತಲಪುಷ್ಪಪುಟ, ಅರ್ಧರೇಚಿತ, ಉನ್ಮತ್ತಕ, ಸ್ವಸ್ತಿಕ, ಪೃಷ್ಠಸ್ವಸ್ತಿಕ, ಆಕ್ಷಿಪ್ತರೇಚಿತ, ಭುಜಂಗತ್ರಾಸಿತ, ಊರ್ಧ್ವಜಾನು, ಅರ್ಧಮತ್ತಲ್ಲೀ, ಘೂರ್ಣಿತ, ಭ್ರಮರಕ, ವೃಶ್ಚಿಕಕುಟ್ಟಿತ, ಕಟಿಭ್ರಾಂತ, ಛಿನ್ನ, ಲಲಾಟತಿಲಕ, ಕ್ರಾಂತಕ, ಕುಂಚಿತ, ತಲವಿಲಾಸಿತ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ, ವಿವೃತ್ತ, ವಿದ್ಯುದ್ಭ್ರಾಂತ, ಸೂಚೀ, ಅರ್ಧಸೂಚೀ, ಮಯೂರಲಲಿತ, ಸಂಭ್ರಾಂತ, ವಿಷ್ಕಂಭ, ವೃಷಭಕ್ರೀಡಿತಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಪದ್ಮದ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅಲಪಲ್ಲವದ ಸಂಯೋಗವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷಣ: ಪದ್ಮಕೋಶಹಸ್ತದಲ್ಲಿನ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಬಾಗಿಸಿದರೆ ಕಾಂಗೂಲ ಅಥವಾ ಲಾಂಗೂಲ ಅಥವಾ ಅಂಗುಲ ಹಸ್ತವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಲಾಂಗೂಲ ಎಂದರೆ-ಬಾಲ ಎಂದರ್ಥ. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗೂಲವೆಂದರೆ ಚೇಳು ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಬಿಡಾಲಪದವೆಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಇದೊಂದು ಸ್ತ್ರೀಜಾತಿ ಹಸ್ತ. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು, ತೋರು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಬೆರಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಸಮೀಪವಾಗಿ ಹತ್ತಿರ ಬಗ್ಗಿಸಿ ತಂದು, ಉಂಗುರ ಬೆರಳನ್ನು ವಕ್ರವಾಗಿ ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಕಿರು ಬೆರಳನ್ನು ನಿಡಿದಾಗಿರಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲ ಮೂರು ಬೆರಳುಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ತೀರ್ಥಾಗ್ನಿಸಂಸ್ಥಿತ ಎಂದೂ, ಸಂಗೀತ ರತ್ನಾಕರವು ತೀರ್ಥಾಗ್ನಿ ಸಂಸ್ಥಾನವೆಂದೂ ಕರೆದಿದೆ. ಆಚಮನದ ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯ ಯೋಗವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಹೆಬ್ಬೆರಳು, ಉಂಗುರ ಮತ್ತು ಕಿರು ಬೆರಳುಗಳ ಸಂಘಟನೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಉಳಿದ ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ತೋರು ಬೆರಳುಗಳ ಮುದ್ರೆಯು ಅಸಂಯುತ ಹಸ್ತದ ಕಾಂಗೂಲ ಮುದ್ರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹರನು ವಿಷವನ್ನು ಘಟಿಕೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಜನಿಸಿದ ಹಸ್ತ. ಸಿದ್ಧವರ್ಣ, ಬಂಗಾರಬಣ್ಣ, ಋಷಿ: ಕ್ರೌಂಚ ವಿಧಾರಣ (ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ), ಅಧಿದೇವತೆ : ಪದ್ಮ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ).

ವಿನಿಯೋಗ: ಗಜನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣು, ಬಾಲಕುಚಗಳು, ಕಲ್ಹಾರ ಪುಷ್ಪ, ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿ, ಅಡಿಕೆಮರ, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳು, ಗುಳಿಗೆ, ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಸಣ್ಣ ಹಣ್ಣು, ಅಲ್ಪಗ್ರಾಸ, ಬೆಕ್ಕು ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಂಜ, ಮಕ್ಕಳ ಗಲ್ಲ ಹಿಡಿಯುವುದು, ಸ್ತನ ತೊಟ್ಟು, ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಗಂಟೆಗಳು, ನೀಲ ತಾವರೆ, ಸಣ್ಣ ಉಂಡೆಗಳು, ಅಹಾರದ ಮುದ್ದೆಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರ, ಬದರೀ ಹಣ್ಣು, ವೃತ್ತ, ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂವು, ಮಂಜಿನಗಡ್ಡೆಗಳು, ಸಿದ್ಧ ಜಾತಿ, ಬಂಗಾರ, ಕಾರ್ಕಾಯ ಹಣ್ಣು, ಚಿಕ್ಕದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಗೆ, ಚೇಳು, ಕೋಪದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವುದು, ನೇರಳೆಹಣ್ಣು, ದ್ರಾಕ್ಷಿಹಣ್ಣು, ತೊಂಡೆಹಣ್ಣು, ಬಿಂಬಾಫಲ, ತೆನೆ, ಅರೆನರೆತ ಹಣ್ಣು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಕಾಮದೇವ, ಮುತ್ತು, ರತ್ನ, ಪಚ್ಚೆರತ್ನ, ಮಣಿ, ಕೆಂಪು ರತ್ನ, ಚಂದ್ರನೀಲ, ಸ್ಪಟಿಕ, ಮುದ್ರಿಕೆಗಳು, ಸ್ತ್ರೀ ಆವೇಶ, ಸಣ್ಣ ವಿಷಯ, ಪೂರ್ಣ ಫಲ, ಚಂದ್ರಕಾಂತ ರತ್ನ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತ ಮಣಿ, ವಜ್ರ, ಹವಳ, ನಿಂಬೆ-ಕಿತ್ತಳೆ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಅಡಕೆ, ಮುತ್ತು ಕೊಡುವುದು, ಕ್ಷಿರಿಕ-ಕರಮರ್ದವೆಂಬ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ವೀಳ್ಯ ತಯಾರು ಮಾಡುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು, ನವವಧು ಸಮಾಗಮ, ಯುವತಿಯ ಸ್ತನಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹಗಳ ಮಿಲನ, ಮೃದು, ನವಿಲಿನ ವೇಗಚಲನೆ, ಬೆಕ್ಕಿನ ಪಾದ, ಮಲ್ಲಿಕಾ-ಬಕುಳ-ನಾಗಕೇಸರ ಪುಷ್ಪಗಳು, ಮಾಂಸದುಂಡೆ, ರೋಮಕೂಪ, ಕಣ್ಣು, ಮೂಗು, ಗಲ್ಲದ ಅಡಿಭಾಗ, ಹುಬ್ಬು, ಉಗುರು, ಹೆಬ್ಬೆರಳು, ಕಿರುಬೆರಳು, ‘ಮುಂದೆ’ ಎನ್ನಲು, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಕಾರುಣ್ಯ, ಅಕ್ಕರೆ, ದಯೆ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಹೃದಯ ಸಂತೋಷ, ವಿಲಾಪ, ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಮೈದಡವುವುದು, ನಿರರ್ಥಕ, ನಿಷ್ಫಲ, ನಿಷೇಧ, ಶೂನ್ಯ, ಹೂವುಗಳು, ಗಲ್ಲವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕರ್ಣಕುಂಡಲ, ಚಿಟ್ಟೆ, ಕಾಡುನೊಣ, ಗೆಜ್ಜೆನಾದ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸೂಚನೆಗೆ ಬಳಸಬಹುದು.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗೂಲ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಧೋಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಗೋಸ್ತನಗಳೆಂದೂ, ಒಂದು ಬಗೆಯ ಹಾರವೆಂದೂ, ದ್ರಾಕ್ಷಾಫಲವೆಂದು, ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಶಾಂತರಸವೆಂದೂ, ಮೂಗಿನ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ಮೂಗುತಿಯೆಂದೂ, ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕರ್ಣಾಭರಣವೆಂದೂ ಅರ್ಥ.

ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗೂಲ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಲವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕನ್ನೈದಿಲೆಯೆಂದೂ, ಸಂಪಿಗೆ ಹೂ, ತಾವರೆ, ಹೊಂಗೆ ಹೂಗೊಂಚಲು, ನೀರುಗುಳ್ಳೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ.

ಇಂದೀವರ (ನೀಲಿಕಮಲ), ಕಲ್ಹಾರ (ಜಲಪುಷ್ಪ), ಚಂಪಕ, ತಾಪಿಂಚ, ಕೋರಕಾಣಾ, ವರಾಟಿಕಾ, ಬುದ್ಬುದಾ ಮುಂತಾದ ಹೂವುಗಳಿಗೆ ಕಾಂಗೂಲಹಸ್ತವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಪ ಹಸ್ತಗಳು ಎಂದು ಭರತಾರ್ಣವ ಸಂಬೋಧಿಸಿದೆ.

ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಗ್ನಿಹಸ್ತದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಸಂಖ್ಯೆ ತೋರಿಸುವಲ್ಲಿ, ಚಂಪಕ, ತಿಂತ್ರಿಣಿ(ಹುಣಸೆ ಹುಳಿ) ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಮೃಗಶೀರ್ಷ ನಕ್ಷತ್ರ, ಮೇಷ ರಾಶಿ ಎನ್ನಲು ಬಳಸಬಹುದೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಕಾಂಗೂಲ ಹಸ್ತದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು ಮಘಾ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮ್ಲರುಚಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಮೇಲೆತ್ತಿದ ಕಾಂಗೂಲ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾತಕಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕಾಂಗೂಲಹಸ್ತವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದರಿಂದ ಸಂವಹಿಸಬಹುದು.

ಕಾಂಗೂಲದ ಕಿರು ಬೆರಳನ್ನು ಒಳಬಗ್ಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಧ-ಮುಕುಳಹಸ್ತ ಎಂಬ ಹಸ್ತವೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅರ್ಧಮುಕುಳ ಹಸ್ತದ ಲಕ್ಷಣದ ಕುರಿತು ವಿವಿಧ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಇವೆ. ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗೂಲಹಸ್ತವನ್ನು ಮದ್ಯದ ಪಾತ್ರೆಯೆನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ. ಆದರೂ ಕೊಕ್ಕು, ಕವುಚಿ ಬೀಳುವುದು, ಚೆಂಡು ಎನ್ನಲು, ಊಟ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಇದರ ರೂಪಾಂತರವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

* ( ಇಂತಹ ಸಾವಿರಾರು ಹಸ್ತ-ಮುದ್ರೆಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಆಯಾಮಗಳು ‘ ಮುದ್ರಾರ್ಣವ’ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಹಿತ ಲಭ್ಯವಿದೆ.)

ಸಿಂಹಮುಖ ಹಸ್ತ

ವಿನಿಯೋಗ : ಹವಳ-ಮುತ್ತನ್ನು ತೋರುವುದು, ಸುವಾಸನೆ, ಮುಂಗುರುಳು ತಿದ್ದುವಿಕೆ, ಕೇಳುವುದು, ಬಿಂದು, ಮೋಕ್ಷಾಭಿಲಾಷೆ, ಹೋಮ ಮಾಡುವುದು, ಮೊಲ, ಆನೆ, ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು, ಕಮಲದ ಹಾರ, ಸಿಂಹದ ಮುಖ, ಔಷಧಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಸಿಂಹಾಸನ, ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ, ಮಂಚ, ಆನೆಯ ದಂತ, ಕುಚದಿಂದ ಲೇಪಿಸುವುದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುವುದು, ಎತ್ತು, ಬಾಣ, ಸಾಯುಜ್ಯ, ಅಕ್ಷತೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಉದ್ದನೆಯ ಹಾರವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಧರಿಸುವುದು, ಹಸನ್ಮುಖ, ಭಾವೋತ್ಕರ್ಷ, ಉಜ್ಜುವಂತಹ ಭಾವ, ಆಲಿಸುವುದು, ಸ್ಮಿತವದನ, ಸಿಂಹ, ನಾಯಿ, ನಾಯಿಯ ತೋಳು, ಹುಲಿಯ ಮುಖ, ಮಗುವಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸಲಿರುವ ಗಂಜಿ ಮುಂತಾದ ತಿನಿಸುಗಳು, ಕರಡಿಯ ಮುಖ, ಕರಡಿ, ಮೊಸಳೆ, ಹೆದರಿದವನು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಮುಖ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಶ್ಯಾಮಲ ವರ್ಣ ಎಂದೂ ಅರ್ಥ. ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಮುಖ ಈ ಎರಡೂ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಕರ್ಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಾಲಿಸಿದರೆ ಶರದೃತುವೆಂದು ಅರ್ಥ.

ಚಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಹರಿಣಪ್ಲುತಕ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ನಟರಾಜ, ಈಶಾನ, ನೃಸಿಂಹ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲೂ ; ಗಾಢ ಹಸಿರು, ಕೃಷ್ಣಾನದಿ, ಕೃಷ್ಣವೇಣಿ, ಅರ್ಜುನವೃಕ್ಷಗಳ ಸೂಚನೆಗೂ ಸಿಂಹಮುಖದ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ಸಿಂಹಮುಖದ ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದು ತಿಕ್ತ (ಒಗರು) ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದರೆ ; ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಆನೆ, ಸಾಧು ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸಂಪತ್ತು, ಮುಂತಾದ ವಿವರಣೆ ಕೊಡಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಚಿಟಿಕೆ ಹೊಡೆಯಲು, ಕುಂಕುಮದ ಬೊಟ್ಟಿಡಲು, ಪವಿತ್ರವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು, ವಸ್ತುವಿನ ನಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಿಂಹಮುಖದಲ್ಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಸ್ವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಂದು ಕೊಂಡರೆ ಅದು ಭದ್ರಹಸ್ತವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಭದ್ರ ಎಂದರೆ ಕ್ಷೇಮ ಎಂದರ್ಥ. ಬಾಲರಾಮಭರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಧರಿಸುವುದು, ಸಂವಾದ, ಸಂಶಯ, ತರ್ಕ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣೆ, ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಸೂಚನೆ.

ಸಿಂಹಮುಖ ಹಸ್ತದ ತೋರು ಮತ್ತು ಕಿರು ಬೆರಳನ್ನು ಬಾಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ತೋರು ಮತ್ತು ಕಿರು ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಗುರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಬೆರಳುಗಳ ಹಿಂದೆಯಿರಿಸುವುದನ್ನು ಅಜಮುಖ ಹಸ್ತವೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಆಡಿನ ಮುಖ, ಕೊಂಬುಗಳಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮುಖ, ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ, ಆನೆಯ ಕುಂಭಸ್ಥಳ, ಯುದ್ಧ, ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿ.

ಎರಡು ಕೈಯ್ಯಲ್ಲೂ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಉಂಗುರ ಬೆರಳನ್ನು ಅಂಗೈಯೊಳಗೆ ಮಡಚಿ, ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಅದರ ಮೇಲಿಟ್ಟು, ಉಳಿದ ಬೆರಳನ್ನು ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಚಾಚುವುದನ್ನು ತಳ-ಸಿಂಹಮುಖಹಸ್ತ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಎತ್ತು.

ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕುರ, ಒಡಿಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಮುಖ, ಮಣಿಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಮೃಗಶೀರ್ಷವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕುರ ಹಸ್ತದ ಲಕ್ಷಣ ; ಕಿರು ಮತ್ತು ತೋರು ಬೆರಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಉಂಗುರ ಬೆರಳನ್ನು ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ತುದಿಗೆ ಒಳಬಗ್ಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು.

ವಿನಿಯೋಗ : ಗಂಡುಹಂದಿಯ ಕೋಡು, ವಿರಹ, ಪಾದದ ಕೀಲು, ಸೊಂಟ, ವೇದ, ಸೋದರ, ಅಡಿಪಾಯ, ಪಿಶಾಚ, ವೇಗ, ಕವಚ, ದಪ್ಪ, ಅನಿಷ್ಟ, ಕಪ್ಪು ಜೀರುಂಡೆ, ಕಿರಣ, ಉತ್ತಮ, ಬಳೆ. ಕಂಕಣ, ನಿಷೇಧ, ನಿರಾಕರಣ, ಭುಜದ ಆಭರಣ.

ಕಾಳಿಕಾ ಪುರಾಣವೂ ಸಿಂಹಮುಖವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದು ; ಮೃಗಮುದ್ರೆ ಎಂದು ಆಗಮವೇದ ಕರೆದಿದೆ. ಆದರೆ ಮಧ್ಯ ಉಂಗುರ ಬೆರಳುಗಳ ಮಧ್ಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಕ್ರಮ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನೊಂದಿಗೆ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಉಂಗುರ ಬೆರಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಹೋಮ (ಸೂಕರ) ಮುದ್ರಾ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ಮುದ್ರಾ ವಿಜ್ಞಾನವು ಅಂಗೈ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿರಿಸಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು, ಉಂಗುರ ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಬೆರಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಸಿಂಹಮುಖವನ್ನು ಅಪಾನಮುದ್ರೆ ಎಂದಿದೆ. ಇದು ಬೆವರು-ಮಲ-ಮೂತ್ರ ಮುಂತಾದ ದೇಹದ ಕಷ್ಮಲ ವಿಸರ್ಜನೆಯಸಂಬಂಧಿ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳ ಸಮರ್ಥ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ, ಸುಲಭ ಪ್ರಸವಕ್ಕೆ, ಉದರವಾಯುಶೂಲೆ, ಮೂಲವ್ಯಾಧಿ, ಅಪಚನ-ಅತಿ ಬೆವರುವಿಕೆ-ಕೈಕಾಲು ಎದೆ ಹೊಟ್ಟೆ ಉರಿ- ಬಾಯಿ-ಮೂಗು-ಕಿವಿ-ವಸಡು-ಹಲ್ಲಿನ ತೊಂದರೆಗಳ ನಿವಾರಣೆಗೆ, ವಾಕರಿಕೆ-ಬಿಕ್ಕಳಿಕೆ-ಮಧುಮೇಹದ ಶಮನಕ್ಕೆ, ಹೃದಯ ಸಂವರ್ಧನೆಗೆ, ಶಾಂತಿ-ಸಾತ್ವಿಕ-ಸದ್ಭಾವನೆಗಳ ಉದ್ದೀಪನೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ.

]]> http://www.noopurabhramari.com/hastamayuri/simhamukha-hasta/feed 0 http://www.noopurabhramari.com/hastamayuri/mrigasheersha-hasta http://www.noopurabhramari.com/hastamayuri/mrigasheersha-hasta#comments Sat, 17 Oct 2009 12:03:11 +0000 'ಮನೂ' ಬನ http://www.noopurabhramari.com/?p=1034 ಲಕ್ಷಣ: ಸರ್ಪಶಿರದ ಕಿರು ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೀಡಿ, ಉಳಿದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯಭಾಗ ನೇರವಾಗಿ ಬಗ್ಗಿಸುವುದು. ಮೃಗಶೀರ್ಷವೆಂದರೆ ಜಿಂಕೆಯ ತಲೆ ಎಂದರ್ಥ.  ನರ್ತನ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ  ಇದನ್ನು ‘ಗೋಮುಖ ಹಸ್ತ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಗೌರಿಯು ಮದನದಹನದ ಬಳಿಕ ಶಿವನನ್ನು ಅರಾಧಿಸುವಾಗ, ಭಸ್ಮಲೇಪಕ್ಕೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸಿದ ಹಸ್ತವಿದು. ಇದು ಸ್ತ್ರೀ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದು. ಋಷಿ ವರ್ಣ, ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ಮಾರ್ಕಾಂಡೇಯ, ಅಧಿದೇವತೆ : ಮಹೇಶ್ವರ.
ಒಡಿಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಹಂಸಪಕ್ಷವೆಂದೂ, ಮಣಿಪುರಿ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧೇನುವೆಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಿರು ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ನಿಡಿದಾಗಿರಿಸಿ ಉಳಿದ ಬೆರಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ (೧೮೦ ಕೋನದಲ್ಲಿ) ಬಗ್ಗಿಸುವ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ವಿನ್ಯಾಸದ ಪಾಶ ಮುದ್ರಾ  ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದುದು.
ವಿನಿಯೋಗ: ಸ್ತ್ರೀ, ಕೆನ್ನೆ, ರಥದ ಚಕ್ರ, ಗೌರವ ಸೂಚನೆ, ಭಯ, ವಾದಮಾಡುವುದು, ನೇಪಥ್ಯ, ಇರುವ ಸ್ಥಳ, ವಿಭೂತಿ ಧಾರಣೆ, ಭೇಟಿ (ಎದುರು ಬದುರಾಗುವಿಕೆ), ರಂಗೋಲಿ ಹಾಕುವುದು, ಕಾಲು ಒತ್ತುವುದು, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸೇರಿಸುವಿಕೆ, ಮನೆ, ಛತ್ರಿ ಹಿಡಿಯುವುದು, ಮೆಟ್ಟಿಲು, ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುವಿಕೆ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕರೆಯುವುದು, ನಡೆಯುವುದು, ಜಿಂಕೆ ಅಥವಾ ಮೃಗ ಮುಖ.
ಇತರೆ ವಿನಿಯೋಗ: ‘ಇಲ್ಲಿ’, ‘ಇದೆ’, ‘ಈಗ ಸಾಧ್ಯ’ವೆನ್ನುವುದು, ಯೋಗ್ಯ, ದಾಳವನ್ನೆಸೆಯುವುದು, ಅಳತೆ ಮಾಡುವುದು, ಬೆವರನ್ನು ಒರೆಸುವುದು, ಗಂಧ ಲೇಪನ, ಪರದೆ, ಅತಿಮಾನುಷ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದು ಅಥವಾ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದು, ಆಜ್ಞೆ, ಯೋಚಿಸುವುದು, ತನ್ನನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು, ದೇಹ, ಸಂಜ್ಞಾಭಾಷೆ, ಋಷಿ ಜಾತಿ, ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣ, ಸೂಕ್ತವಾದ ಸಮಯ ಅಥವಾ ಅವಕಾಶ, ಮಂದ, ಇಂದು, ಸಮರ್ಥ, ಉಲ್ಲಾಸ, ಮೊಲ, ಇದು, ಕೋಪ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದು, ಕೂದಲು ಕೆದರು, ಹಣೆಯ ಬೆವರು ಒರೆಸುವುದು, ಬರೆವ ಲೇಖನಿ ಹಿಡಿಯುವುದು, ಭಸ್ಮಲೇಪನಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು, ಮಿಥ್ಯಾಕೋಪ, ಕ್ರಮ, ದಪ್ಪ ಹೊಟ್ಟೆ ತೋರಿಸುವುದು, ವಸ್ತ್ರ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತಿಳಿಯಹೇಳುವುದು, ಮುಂಗುರಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ಸನ್ಮಾರ್ಗ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಅಂಗೀಕಾರ, ಸರಸ-ಸಲ್ಲಾಪ, ಕುಳ್ಳ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಬೋಧಿಸುವುದು, ‘ಮೆಲ್ಲಗೆ ಮಾತನಾಡು’ ಎನ್ನುವುದು, ಗೋಡೆ, ಯುದ್ಧ, ಶಾಂತಿ, ದೇವರು, ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಾ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು, ಶಿವಲಿಂಗ ಧರಿಸುವುದು, ಬಾಲಕ, ನಾಚಿಕೆ, ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದ ಠೇಂಕಾರ ಮಾಡಲು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಒಗೆಯಲು, ಕಾಲಿಗೆ ರಂಗನ್ನು ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮೃಗಾಸನ(ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ರಚಿಸಿದ್ದು), ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಯೋಚನೆ-ಭಾವಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ದೂರದಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಕರೆಯುವುದು, ಪ್ರಿಯನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಸೋಗುಮಾಡುವಾಗ, ಗೌರಿಯು ಮದನದಹನದ ಬಳಿಕ ಶಿವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವಾಗ, ನಾಲ್ಕು ನಾಯಕಿಯರ ಬಣ್ಣನೆಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
‘ದೀರ್ಘಾಯುವಾಗು’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ, ಸಣ್ಣ ವಸ್ತು, ಕಳ್ಳ, ಶರಣು ಬರುವುದು, ಗೂಬೆ, ಹಲ್ಲು, ಪವಿತ್ರತೆ, ಮುಖ, ರಸ್ತೆ, ಲೇಪನ, ಮೊಸರು, ಕುಡಿಯುವುದು, ನಿದ್ರಿಸುವುದು, ಕೊಡಲಿರುವುದು, ಈಗಾಗಲೇ ಹೇಳಲಾದ ವಾಕ್ಯ, ಕೊಳಲೂದುವುದು, ಯುವಕ, ಸಾಮವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಅಥರ್ವವೇದ, ಪ್ರಯಾಣ, ಹೊಗಳುವುದು,  ನಮಸ್ಕಾರ, ಗುರು, ‘ಇದು ಈಗಿರುವಂತದ್ದು’ ಎನ್ನಲು, ತಣ್ಣನೆಯ ಮೃದುವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಉಜ್ಜುವುದು, ಸ್ವೇದ, ತ್ವಚೆ, ತಾವರೆ, ಎಲೆ, ಮೊಗ್ಗು, ಮೃಗವದನ, ವೈಶಾಖ ಮಾಸ, ಸೌಂದರ್ಯ, ರಕ್ಷಣೆ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ನೀತಿ, ಕನ್ನಡಿ ನೋಡುವುದು, ಶರಚ್ಚಂದ್ರ, ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕು, ಸುಂದರವಾದುದು, ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಬಿಳಿವಸ್ತು, ಒಗ್ಗೂಡುವಿಕೆ, ಶೃಂಗಾರ, ಚಂಚಲ, ಕುಲ, ಮಗು, ಆಜ್ಞಾನುವರ್ತಿ, ಪರಿತ್ಯಾಗ, ಧ್ಯಾನ, ಇಷ್ಟದ ವಸ್ತು, ಪದ್ಮಿನಿ ನಾಯಕಿ, ಮಹಿಳೆ, ಕುದುರೆಯ ಸ್ನಾಯುಗಳು, ಯಜ್ಞೋಪವೀತ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ನೀರೂರಿಸುವುದು, ವಜ್ರಾಯುಧ, ಭೂಮಿಗೆ ಮೃತ್ತಿಕಾಲೇಪನ, ನವಗುಣ, ವರ್ತಮಾನ, ದೃಢತ್ವಗಳ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಈ ಹಸ್ತ ಅನುಕೂಲಕರ.
ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಕಿವಿಗಳ ಸಮೀಪ ಹಿಡಿದರೆ ಎರಡು ಕಿವಿಗಳು ಎಂದೂ, ಬಾಯಿಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ಅಳುವುದು ಎಂದೂ, ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲೂ, ಎರಡು ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಎದೆಯಿಂದ ೮ ಅಂಗುಲ ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಸ್ತದ ಮುಖವು ಇನ್ನೊಂದು ಹಸ್ತದ ಮುಖಕ್ಕೆ ಸೇರುವಂತೆ ಹಿಡಿದರೆ ಕೋಟೆ, ಸೆರೆ ಹಿಡಿದಿಡುವುದು ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲೂ, ತುದಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲೂ, ಆಡುವ ಕೊಳವೆಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.
ಬಾಲ್ಯವಯಸ್ಸನ್ನು ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ.  ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಭುಜಾಂತರದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಯೂ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಗಂಡ-ಹೆಂಡತಿಯ ಮನಸ್ಸು-ಶರೀರದ ಮಿಲನ ಎಂಬರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಹಿಡಿದರೆ, ‘ಕ್ವ’ ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಯವೆಂದೂ ಅಥರ್ವವೇದವೆಂದೂ, ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಸಾಮೋಪಾಯವೆಂದೂ, ಮುಂದೆ ಚಾಲಿಸಿದರೆ ದಾನೋಪಾಯವೆಂದೂ, ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಹೂವಿನ ತೆರೆದಿರದ ಒಳ ಭಾಗವೆಂದು ಸಂವಹಿಸಬಹುದು.
ಸಪೂರ ದೇಹ, ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಭಾವ, ಮೂರ್ಛೆ, ಸಮಜಾಯಿಷಿ, ಜಿಂಕೆ, ಕುದುರೆ, ಪೂರಕ ಸ್ಥಿತಿ, ವಿಶ್ರಾಂತ ಮನಸ್ಥಿತಿಯ ಸೂಚನೆಗೆ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧ್ಯ.
ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಎರಡು ಭುಜಗಳ ಬಳಿ ಅನ್ಯೋನ್ಯಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಅದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾವತಾರ ಹಸ್ತ. ಉಳಿದಂತೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಹಸ್ತ, ಈಶಾನಹಸ್ತ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಹಸ್ತ, ದಂಪತಿ ಹಸ್ತ, ಮಾತೃ ಹಸ್ತ, ಶ್ವಶ್ರು ಹಸ್ತ (ಅತ್ತೆ), ನನಾಂದೃ ಹಸ್ತ (ಗಂಡನ ಸಹೋದರಿ; ನಾದಿನಿ), ಸ್ನುಷಾ ಹಸ್ತ (ಸೊಸೆ), ಸಪತ್ನೀ (ಸವತಿ) ಹಸ್ತ, ಯಾತಾರಿಹಸ್ತ(ಸಹೋದರನ ಅಥವಾ ಸಹೋದರಿಯ ಸೊಸೆ), ಪುತ್ರೀಪುತ್ರ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ, ವೇಣು, ಕನ್ಯಾರಾಶಿ, ಶಯನಾಗಾರ, ದಂಪತಿಕೇಶೀಶಾಲಾ, ಹರಿಣ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಮೃಗಶೀರ್ಷದ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.
ನೃತ್ಯ ಸ್ಥಾನಕಗಳ ಪೈಕಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಥಾನಕಕ್ಕೆ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಉಪಯೋಗವಿದೆ.
ಉಪಸರ್ಗ ಇಲ್ಲದ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಥರ್ವಣವೇದ ಸೂಚಿಸಲು ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತವನ್ನು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ, ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಂಪಿಸುವುದು ರಿಷಭ ಸ್ವರದ ಸಂಕೇತ. ಚತುರೋಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಸಾಮೋಪಾಯವೆಂದೂ, ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಒಂದೆಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಗೆ ಅತ್ತಿತ್ತ ಚಲಿಸುವುದು ಬೇಧೋಪಾಯವೆಂದೂ ಅರ್ಥ.
ಶುಕತುಂಡ ಹಸ್ತ ಅಥವಾ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಮುಖದೆದುರಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸದೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಪದ್ಮಿನಿ ನಾಯಕಿಯ ಸಂಕೇತವಾದರೆ, ಮೃಗಶೀರ್ಷ  ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತವನ್ನು ಭುಜದ ಹತ್ತಿರ ಚಲಿಸದೆ ಹಿಡಿದರೆ ಚಿತ್ತಿನಿ ನಾಯಕಿಯೆಂದೂ, ಹಂಸಪಕ್ಷಹಸ್ತ ಅಥವಾ ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಎದೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಶಂಕಿನಿ ನಾಯಕಿಯೆಂದೂ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಹಸ್ತ ಅಥವಾ ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಹಸ್ತಿನಿ ನಾಯಕಿಯೆಂದೂ ಅರ್ಥ.
ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ಹೆಣ್ಣು, ಗಂಡು, ಭಸ್ಮದಾರಣೆ, ಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ನಿತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ಬಾ, ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸವರುವಾಗ, ವಿಭೂತಿ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು…  ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿ ಉಂಗುರ ಬೆರಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ ಅಗಲವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಅರ್ಧಮೃಗಶೀರ್ಷ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.
ಇದರ ವಿನಿಯೋಗ : ಬಾಲಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು, ಸಮಾಧಾನ ಅಥವಾ ಉಪಶಮನದ ಮಾತು ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಧ ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಕೆಳಹೊಟ್ಟೆಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದಾಗ ತಂಗಿಯೆಂದೂ ಅರ್ಥ.ಇದರ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆ.
ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಎದೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಒಂದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೊಂದು ಹಿಡಿಯುವುದು ಭಾರತೀ ಹಸ್ತ. ಭಾರತೀ ಎಂದರೆ ಸರಸ್ವತಿ ಎಂದರ್ಥ. ಬಾಲರಾಮಭರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.
ವಿನಿಯೋಗ: ಸರಸ್ವತೀಧ್ಯಾನ, ಗ್ರಂಥಪಠನ, ಕೃಷ್ಣನು ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವುದು, ಸರ್ವಾಂಗ ಭಸ್ಮಲೇಪ, `ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ವರವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು’ ಎಂದು ಯಾಚಿಸುವ ಭಾವ, ಏನಾಗಬೇಕು? ಕಾರಣವೇನು? ಎಂದು ಕೇಳುವುದು, ಮಗುವನ್ನು ಮಲಗಿಸುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಶುವನ್ನು ಲಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮಗುವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ಸಂಕೇತಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತಗಳ ತೋರುಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವುದನ್ನು ಚಂದ್ರಮೃಗಹಸ್ತ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ವಿನಿಯೋಗ: ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ.
ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಜಿಂಕೆ, ಪರಮಾತ್ಮ, ಯೋಗಿ, ಮಾವುತ, ಬಾವಿ, ಹೊಕ್ಕುಳು, ಜಲಶಕ್ತಿ ಎಂಬ ವಿಷಯಗಳ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಿಶ್ರ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಮತ್ತು ಕಟಕವು ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದ್ದು ಶಿವ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷಣ: ಪತಾಕ ಹಸ್ತದ ಅಂಗೈ ಮಧ್ಯ ಭಾಗವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ಹಳ್ಳದಂತೆ ಮಾಡಿ, ಬೆರಳುಗಳ ತುದಿಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಮಡಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡುವುದು. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಶಿರವೆಂದು ಹೆಸರು. ಸರ್ಪಶಿರ ಎಂದರೆ ಹಾವಿನ ಹೆಡೆ ಎಂದರ್ಥ. ಇದು ನಪುಂಸಕ ಹಸ್ತದ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಒಡಿಸ್ಸಿ ನೃತ್ಯಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ದನ್‌ಶ, ಮಣಿಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಿತುಂಡ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಯೋಗ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿರುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಎಲ್ಲ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಓರೆಯಾಗಿ ಹಾವಿನಂತೆ ಮಡಚುವುದು ಗ್ರಾಸ ಮುದ್ರಾ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ವಿನಿಯೋಗ: ಚಂದನ, ಹಾವು, ಮಂದ್ರಸ್ಥಾಯಿ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸುವುದು, ಪೋಷಣೆ, ದೇವರ್ಷಿಗಳ ತರ್ಪಣ ಬಿಡುವುದು, ಪಕ್ಕದವರನ್ನು ತಟ್ಟುವುದು, ಆನೆಯ ಕುಂಭಸ್ಥಳ, ಮಲ್ಲರು ಭುಜ ತಟ್ಟುವುದು, ನಿಧಾನ ಸೂಚನೆ, ಪಾಲಿಸುವುದು.

ಇತರೆ ವಿನಿಯೋಗ: ತಲೆಯ ನೇವರಿಕೆ, ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸುವುದು, `ಅಯ್ಯೋ, ಅಬ್ಬ” ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಮುಖಮಾರ್ಜನ, ಕುಳ್ಳನನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ನಮಸ್ಕಾರ, ಪ್ರತಿಮೆ, ಲಜ್ಜೆ, ಹಿರಿಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದು, ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುವುದು, ವಿಚಾರ ಚಿಂತನೆ, ಮೃಗಗಳ ಕಿವಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು, ಚಪ್ಪಾಳೆ, ದೋಣಿ, ದೊನ್ನೆ, ಕುಶಲ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಗಂಧ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮ್ಲೇಚ್ಛರ ವಂದನೆ, ಶ್ರೇಷ್ಟ ಸ್ತ್ರೀ, ಕುಂಕುಮ ಕೊಡುವುದು, ಕೆಸರು ತೆಗೆಯುವುದು, ದಾನ ಕೇಳುವುದು, ಗಡ್ಡವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಹಾವಿನ ಗತಿ ತೋರಿಸಲು, ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಾಲೆ, ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಕೆನ್ನೆಗೆ ಕೈಯಿಡುವಾಗ, ಗೆದ್ದಾಗ ತೊಡೆ ತಟ್ಟಲು, ಬಿಸಿಲ ಝಳಕ್ಕೆ ಮುಖಮುಚ್ಚುವುದು, ಬಾಳೆಗೊನೆ ತೋರಿಸುವುದು, ಮೃಗಗಳ ಕಿವಿ, ಕುಂಕುಮ-ಚಂದನ, ಹೆಣ್ಣಿನ ಆಕಾರ ತೋರಿಸುವುದು, ಘಟವಾದ್ಯ ನುಡಿಸುವಾಗ, ಅಭ್ಯಂಜನ, ಅತ್ಯಾಶ್ಚರ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವಾಗ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೈತಲೆ ಚಾಚಲು, ಹಣೆಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಶೀರ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ, ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಶೀರ್ಷವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಪಕ್ಷಕಾಲವೆಂದೂ, ಅಧೋಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಭಾವ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲೂ, ಹೇಮಂತ ಋತುವೆಂದೂ, ಕಾಳಿಂಗ ನರ್ತನದ ಕೃಷ್ಣನ ನಾಟ್ಯದಲ್ಲೂ ಬಳಸಬಹುದು.

ಸರ್ಪಶಿರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಕೆಳಗಿಳಿಸುವುದು ಕ್ಷೀರ (ಹಾಲಿನ ಸಾಗರ)ದ ಸೂಚಕ. ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತವನ್ನು, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಸೂಚೀ ಹಸ್ತವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ರಾಹು ಹಸ್ತ. ಎಡಗೈಯಿಂದ ಸರ್ಪಶಿರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದರ ಮೇಲೆ ಬಲಗೈಯಿಂದ ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಪುತ್ರೀಪುತ್ರ ಹಸ್ತ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲೂ ಸರ್ಪ, ಆನೆ, ಮಲ್ಲರ ಶೌರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನ ತೋರಿಸುವಾಗ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲೂ ಹಾವು ಎನ್ನಲು, ತುರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸುಮ್ಮನೇ ಕೆನ್ನೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟು ಯೋಚಿಸಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ೧೭ ವಿನಿಯೋಗಗಳಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಧಮಾನ ಹಸ್ತವೆಂಬ ಸಂಯುತ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಶಿರ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಪಶಿರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೊಳಕೈ ಬಳಿ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ (ಕೈಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಂತೆ) ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದನ್ನು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವುದರಿಂದ ಕೂರ್ಪರಸ್ವಸ್ತಿಕ ಎಂಬ ಹಸ್ತವೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕೂರ್ಪರಸ್ವಸ್ತಿಕ ಎಂದರೆ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕೃತಿಯಾದ ಮೊಳಕೈ.

ವಿನಿಯೋಗ: ರಾಜ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಕಲಿತ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು, ಆಶಾಭಂಗ, ಆನಂದಾವಿರ್ಭಾವ ಪರಾಙ್ಮುಖತೆ.

ಮೊಣಕೈ ಮತ್ತು ಭುಜದ ನಡುವೆ ಸರ್ಪಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ ಗಜದಂತಹಸ್ತ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ನಾಟ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ. ಸಂಗೀತ ರತ್ನಾಕರ, ಹಸ್ತಮುಕ್ತಾವಳಿಯಲ್ಲೂ ಇದು ಕಂಡು ಬಂದಿದ್ದು, ಸರ್ಪಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತಗಳ ಸ್ಥಾನಕದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿವೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮೂಲದ ಪ್ರಕಾರ ಅಂಗುಷ್ಟಗಳು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿರುವಂತೆ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಎದೆಗೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಎಂಟು ಅಂಗುಲ ದೂರವಾಗಿರುವಂತೆ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಗಜದಂತ ಎಂದರೆ ಆನೆಯ ಕೋರೆಹಲ್ಲು.

ವಿನಿಯೋಗ: ವಧೂವರರ ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ, ಅತಿ ಭಾರವಾದುದನ್ನು ಒಯ್ಯುವುದರಲ್ಲಿ, ಕಂಬವನ್ನು ಹಿಡಿದೆತ್ತುವುದು, ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುವುದು, ಆನೆ, ಉಯ್ಯಾಲೆ, ನೋಡುವುದು, ತೋಳುಗಳ ಮುರಿತದಿಂದಾದ ಶಬ್ದ. ಆನೆಯ ದಂತ, ಉದ್ದನೆಯ ದೋಣಿ, ಕುಂಬಾರನು ಮಡಿಕೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದು. ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು, ಎರಡು ಸಾಲು, ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರಮಾಣ, ಹಲಸಿನ ಕಾಯಿ, ರಸ್ತೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗ.

ಲಕ್ಷಣ: ತೋರು ಬೆರಳು, ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಬಲ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದು, ಉಳಿದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಅಂಗೈಗೆ ಮುಖ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಸೂಚಿಯ ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು.  ಚಂದ್ರಕಲಾ ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರನ ಕಲೆ ಎಂದು ಹೆಸರು.  ಈ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಬಾಲಚಂದ್ರ ಎಂಬ ಹನ್ನೊಂದು ಹೆಸರೂ ಇದೆ.
ಈ ಹಸ್ತದ ವಿನಿಯೋಗ ಅಭಿನಯ ದರ್ಪಣವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇನ್ನುಳಿದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ರೋಗನಿವಾರಕ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕುಂಟ ಮುದ್ರೆಯು ಚಂದ್ರಕಲಾ ಹಸ್ತವೇ ಆಗಿದ್ದು, ದೇಹದ ಎಲ್ಲಾವಿಧದ ತೊಂದರೆಗಳ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ದಿನನಿತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಳತೆಗೆ, ಯೋಚನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ (ಕೆನ್ನೆಯ ಬಳಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು)ಈ ಹಸ್ತವು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿನಿಯೋಗ:  ಚಂದ್ರ, ಮುಖ, ಒಂದು ಗೇಣು ಎಂದು ಅಳೆಯುವುದು, ಚಂದ್ರನ ಆಕಾರದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು, ಶಿವನ ಕಿರೀಟದಲ್ಲಿರುವುದು, ಗಂಗಾನದಿ, ಹರಿತ ಮಾಡುವುದು.
ಇತರೆ ವಿನಿಯೋಗ:  ಚೋಟಿನ ಅಳತೆ, ಗಾಂಢೀವ ಧನಸ್ಸು, ಆನೆಯ ದಂತ, ಶ್ಲಾಘನೆ ಅಥವಾ ಸ್ತೋತ್ರಾರ್ಹ ಎಂಬರ್ಥ, ನೇಗಿಲು, ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಹಿಡಿಯುವಿಕೆ, ದುಂಡಾಗಿ ಸುತ್ತುವುದು, ಕಾಲಪ್ರಮಾಣ, ಬೀಸಣಿಗೆ, ಮೂಗಿನ ಮೇಲೆ ಬೆರಳಿಟ್ಟಾಗ ಆಶ್ಚರ್ಯ, ಗಲ್ಲದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಾಗ ಹಾಸ್ಯ, ‘ನೀನು ಸಮರ್ಥ’ ಎಂಬ ಕುಹಕದ ಮಾತು.  ಬಾಲಕರು ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಂಬನ್ನು ಊದುವುದು- ಈ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಹುದು.
ಚಂದ್ರಕಲಾ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿನ ಕಿರು, ಉಂಗುರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ-ಈ ಮೂರು ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಬಾಗಿಸಿ ಹಿಡಿಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಲಂಭ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾದರಿಯ ಅಸಂಯುತ ಹಸ್ತವೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಲಂಭ ಎಂದರೆ ನೇತಾಡುವುದು ಎಂದರ್ಥ.
ಈ ಹಸ್ತದ ವಿನಿಯೋಗಗಳು ಈ ಬಗೆಯಲ್ಲಿವೆ : ದ್ವಾರಪಾಲಕ ಹಸ್ತ, ಆಲೋಚನೆ, ಆಶ್ಚರ್ಯ, ಕೋಪವೇಕೆ ಎಂದು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೇಳು, ಏಕೆ, ಹೇಗೆ, ಯಾರು, ಮುಂತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಲು ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಟನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುವುದು, ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದು, ಜಗಳವಾಡುವಾಗ ಹೆಂಗಸರು ಕೈ ನೀಡುವುದು, ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಲಿಂಗನ, ‘ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲೇನೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವುದು, ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯ ಸೂಚನೆ ಇನ್ನಿತರ ವಿನಿಯೋಗಗಳು.