ಮಣಿಪುರಿನೃತ್ಯಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ರಂಭಾಸುಮವೆಂಬ ಹೆಸರಿದೆ. ಒಡಿಸ್ಸಿಯ ಕರಣಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ನಿಭೇದನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಂಗಿಗಳ ಪೈಕಿ ಚಿರ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಕುಂಭ ಮುದ್ರೆಯು ಎದೆಯ ಬಳಿ ಮಡಕೆಯಂತೆ ಅಂಗೈಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಕಪೋತ ಹಸ್ತವೇ ಆಗಿದೆ. ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಅಂತರಾತ್ಮ ಮುದ್ರೆ ಅಥವಾ ಸಂಕಲ್ಪ ಮುದ್ರೆಯು ಕಪೋತ ಹಸ್ತವೇ ಆಗಿದ್ದು; ಈ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿನೆದುರಿಗೆ ಇಟ್ಟು ಬೆರಳುಗಳ ರಂಧ್ರದಿಂದ ಹೊರಬೆಳಕನ್ನು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದೆ ವೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ ಈ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಕಂಠದ ಬಳಿ ಹಿಡಿದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಪೂಜನಾ ಮುದ್ರೆಯೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾದ ಮುದ್ರೆಯಿದು. ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ವೃದ್ಧಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೇಹದ ಚೈತನ್ಯಶೀಲತೆಗೆ ಪೂರಕ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡುವುದು, ಗುರುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಣೆ, ವಿನಯವನ್ನು ತೋರುವುದು, ಮರ್ಯಾದೆ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಕೇದಿಗೆಯ ಮೊಗ್ಗು, ಬಾಳೆ ಹೂ, ಜುಟ್ಟಿರುವ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ದೃಷ್ಟಿ ತೆಗೆದು ನಿವಾಳಿಸುವುದು, ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಬೊಗಸೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಮೂಸಿನೋಡುವುದು, ಚಳಿ, ಭಯ, ವಿನಯದಿಂದ ಅಂಗೀಕಾರ, ಗುರುಪ್ರಣಾಮ, ಶೀತದಿಂದ ಭಾಧಿತನಾಗಿರುವುದು, ಭೀತನಾಗಿರುವುದು, ರೋಗಗ್ರಸ್ಥ, ಹೆದರಿಕೆ, ಖಾಯಿಲೆ, ಮಾಘ ಮಾಸ, ತೆಳು ದೇಹ, ಆಭರಣ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ, ಮಾದಿಫಲ, ಪ್ರತಿಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಮುಖ, ಮನುಷ್ಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಯ ಜನ್ಮ, ಉತ್ತಮತನ, ಹೆಮ್ಮೆ, ವಿಜಯ, ದಾಳ, ಬೆಟ್ಟದ ಮಹೇಶ್ವರ, ಸಾಕ್ಷಿ, ಒಲವು, ಗುರು, ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು, ಪೂಜೆ ನಂತರದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿ-ನಮಸ್ಕಾರ, ‘ದಯಮಾಡಿ ಕ್ಷಮಿಸಿ’ ಎಂಬ ಭಾವ, ಜೋತಾಡಿಸುವುದು, ಅನುನಯ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ಷಿ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಪಾರಿವಾಳ (ಪಾರಾವತ)ವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಕಪೋತ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಬೇಕು. ಕಪೋತ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಕಪೋತ ಹಸ್ತವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸಬೇಕು. ನಿತ್ಯಜೀವದಲ್ಲಿ ಗೌಪ್ಯ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಚಳಿ, ಹೂಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲು, ಧಾನ್ಯ ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಗುಟ್ಟು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಸೂಚನೆಗೆ, ವಿನಯ ಪ್ರಣಾಮಗಳಿಗೆ, ಚಳಿ ಕಾಯಿಸಲು, ಬೆಚ್ಚಗೆ ಮಾಡಲು, ಭಯ ವ್ಯಕ್ತಮಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷಣ: ಎರಡು ಪತಾಕ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ಕಿರುಬೆರಳವರೆಗೆ ಎದುರು ಬದುರಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಕೂಡಿಸುವುದು. ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಂದನೀ ಮುದ್ರೆ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮುದ್ರೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆಂಜನೇಯ, ವೈನತೇಯ, ನಂದಿ-ಭೃಂಗಿ ಮುಂತಾದ ಭಕ್ತವಿಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ, ಪರಿವಾರದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಣಾಮಮುದ್ರೆಯೆಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ನಿತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಂಜಲಿ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ಈ ಹಸ್ತದ ಅಧಿದೇವತೆ : ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ.

ಭರತಶಾಸ್ತ್ರದ ಲೀನ ಕರಣ, ಒಡಿಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪ್ರಣತ ಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಜಲಿಯ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ಭರತನಾಟ್ಯದ ಅಲರಿಪ್ಪು- ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ನೃತ್ತಬಂಧ ಅಂಜಲಿ ಹಸ್ತದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂಜಾ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮುದ್ರೆ ಅಥವಾ ಆತ್ಮಾಂಜಲಿ ಮುದ್ರೆ ಅಂಜಲಿ ಹಸ್ತವೇ ಆಗಿದ್ದು, ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಗುಣ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮುದ್ರೆಯೆನಿಸಿ ಗುಣಾತ್ಮಕ ಶಕ್ತಿಗಳ ವೃದ್ಧಿ, ಪ್ರೀತಿ ಸಾಮರಸ್ಯ-ವಿಶ್ವಾಸ ಭಾವನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವಾಹಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಯತ್ರೀ ಮಂತ್ರದ‘ದೇ’ ಅಕ್ಷರಕ್ಕೆ ಆಗಮೋಕ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳು ವ್ಯಾಪಕಾಂಜಲಿ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದು; ಅಂಗೈ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಬರುವಂತೆ ಕೈಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಅಂಜಲಿಹಸ್ತವನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ಅಂಗೈ ಕಾಣುವಂತೆ ಹಿಡಿಯುವುದು ಕ್ರಮ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮುದ್ರೆಗಳೆನಿಸಿದ ಶ್ರೀವತ್ಸ ಮುದ್ರಾ, (ಎದೆಯ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರ), ಪ್ರಣಾಮ ಮುದ್ರಾ (ನೆತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರ), ಕೌಸ್ತುಭ ಮುದ್ರಾ (ನಮಸ್ಕಾರ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕೈಗಳ ಕಿರು ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಮಡಚುವುದು), ವರಾಹ ಮುದ್ರಾ (ನಮಸ್ಕಾರ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಎದೆಯ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಚಾಚುವುದು), ಕೃಷ್ಣ ಮುದ್ರಾ (ಎದೆಯ ಬಳಿ ನಮಸ್ಕಾರ)ಅಂಜಲಿ ಹಸ್ತದ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮುದ್ರೆಯ ಪೈಕಿಯೂ ಅಂಜಲಿಯನ್ನು ನಮಸ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಆತ್ಮಾಂಜಲಿ ಮುದ್ರೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದ್ದು ಪಂಚ ತತ್ವಗಳ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ, ಅಂಗಾಂಗಗಳ ಬಲವೃದ್ಧಿಗೆ, ತಲೆನೋವು ನಿವಾರಣೆಗೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ-ನಮ್ರತೆ-ಪ್ರೀತಿ-ಸಾಮರಸ್ಯ-ಪ್ರಶಾಂತಿ-ನಿರಾತಂಕ- ಸದ್ಭಾವನೆಗಳ ಜಾಗೃತಿಗೆ ಇದು ಸಹಕಾರಿ.

ವಿನಿಯೋಗ : ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಸ್ತವನ್ನು ತಲೆಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಗುರುಗಳಿಗೆ ಹಸ್ತವನ್ನು ತಲೆಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎದೆಗೆ ಇದಿರಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಗೌರವಾರ್ಪಣೆ ಅಥವಾ ನಮಸ್ಕಾರ. ಇದು ನಾಟ್ಯಾರಂಭದ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ವಿನಯ, ಶಂಕರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಯಾಚನೆ, ಭಯ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಗಾಳಿ, ಚಳಿಯ ಬಾಧೆ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸುವುದು, ‘ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನಲು, ಛತ್ರಿ, ಪೂರ್ಣ ಅರಳಿದ ಕಮಲ, ಚಿನ್ನದ ಗಡಿಗೆ, ಕೃಷ್ಣ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವುದು, ಸರಸ್ವತಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಮಂಗಳಚಂಡಿ, ಗಂಗಾ, ಮಂಡಿಯನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸುವುದು.

ಮಕರರಾಶಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಅಂಜಲಿ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿ ಕಿರು, ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಹೆಣೆದು, ಮತ್ತು ಬಿಡಿಸಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಭರತಾರ್ಣವ ಮತ್ತು ಭರತಸಾರ ಹೇಳುವಂತೆ ಅಂಜಲಿಹಸ್ತವನ್ನು ಬಾಯಿಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದು ನಂತರ ಪತಾಕವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿ ಆವೇಶ ತೋರುವುದು ಪುರುಷಾಮೃಗದ ಸಂಕೇತ. ಎರಡೂ ಕೈಯ್ಯ ಅಂಜಲಿ ಹಸ್ತದ ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ ಚಾಲಿಸುವುದು ಖಂಡ-ಅಂಜಲಿಹಸ್ತ. ವಿನಿಯೋಗ : ಒಂಟೆ. ಖಂಡಾಂಜಲಿಯ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸುವುದು ಭಿನ್ನಾಂಜಲಿಹವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಕತ್ತೆ.

ಯೋಗದ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ವರುಣ ಮುದ್ರೆ ಅಥವಾ ಭುಧಿ ಮುದ್ರೆಯು ತ್ರಿಶೂಲ ಹಸ್ತದಂತಿದ್ದು; ಅಂಗೈ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿರಿಸಿ ವರುಣ ತತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಕಿರುಬೆರಳು ಅಗ್ನಿ ತತ್ವದ ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಇದರ ಲಕ್ಷಣ. ಇದರಿಂದ ದೇಹದ ತೇವಾಂಶ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಗ್ಯಾಸ್ಟ್ರೋ ಎಂಟ್ರೈಟಿಸ್, ಕಣ್ಣಿನ ಶುಷ್ಕತೆ-ಉರಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಣಕೆಮ್ಮು ನಿವಾರಣೆಗೆ, ರಕ್ತದೊತ್ತಡ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು, ಮುಪ್ಪು ಮುಂದೂಡಲು, ಚರ್ಮರೋಗ ನಿವಾರಣೆಗೆ, ಚರ್ಮವು ಮೆದು ಮತ್ತು ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಲು, ಬಾಯಾರಿಕೆ-ಆಯಾಸ-ಬಾಯಿ ಒಣಗುವಿಕೆಯಿಂದ ವಿಮೋಚನೆಗೆ, ಪಚನ ಕ್ರಿಯೆ-ರಕ್ತ ಶುದ್ಧೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿ. ಅಂತೆಯೇ ಕಾಲು ಒಡೆಯುವುದು-ಕಜ್ಜಿ-ಸಂಧಿವಾತ-ನಾಲಿಗೆ ತೊಂದರೆ-ಮೂರ್ಛೆ ನಿವಾರಣೆಗೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾಸಿಕ ಸ್ರಾವದ ಸಂತುಲನೆಗೆ ಈ ಮುದ್ರೆಯ ಬಳಕೆ ಅನುಕೂಲಕರ.

ನೃತ್ಯ ವಿನಿಯೋಗ : ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆ, ಮೂರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು, ತ್ರಿಶೂಲ, ತ್ರಯೋಗುಣ, ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳು, ತ್ರಿಲೋಕಗಳು.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಭಸ್ಮಾದಿ ಊರ್ಧ್ವಪುಂಡ್ರ ವಿಧಿಗಳ ಪ್ರಯೋಗ, ಬೇಲದ ಎಲೆಗಳ ಸೂಚನೆಗೆ, ಶಿವ-ದೇವಿಯರು ದುಷ್ಟಸಂಹಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೀರ-ಶೌರ್ಯ-ಕ್ರೋಧ- ರೌದ್ರದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು.

ಅಭಿನಯದರ್ಪಣ ತಿಳಿಸುವಂತೆ ಎಡಗೈಯಿಂದ ತ್ರಿಶೂಲಹಸ್ತವನ್ನೂ, ಬಲಗೈಯಿಂದ ಶಿಖರಹಸ್ತವನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಷಣ್ಮುಖ ಹಸ್ತವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಶಿಖರಹಸ್ತವನ್ನೂ, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಶನೈಶ್ಚರ ಹಸ್ತ. ಭರತಾರ್ಣವದ ಪ್ರಕಾರ ಪದ್ಮಕೋಶವನ್ನು ಎಡಕೈಯ್ಯಲ್ಲೂ, ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಬಲಕೈಯ್ಯಲ್ಲೂ ಹಿಡಿದು ಶೈವ ಸ್ಥಾನಕದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ಹಸ್ತ. ಶೈವ ಸ್ಥಾನಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಶೂಲ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಬಲಗೈಯಲ್ಲೂ, ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಎಡಗೈಯ್ಯಲ್ಲೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ಸದಾಶಿವ ಹಸ್ತ. ಶಿವನ ಪಂಚ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸದ್ಯೋಜಾತ ಮೂರ್ತಿಗೆ ಹಂಸಾಸ್ಯ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಕಟಕಾಮುಖವನ್ನು ಎಡಕಿವಿಯ ಬಳಿಯೂ, ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನೂ ಬಲಗೈಯಲ್ಲೂ ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ನಿತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮೂರು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಗೆ, ಚುಚ್ಚುವುದನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದು.

ಕಿರು ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಜೋಡಿಸಿ, ಮಧ್ಯ, ತೋರು, ಉಂಗುರ ಬೆರಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ನೇರ ಚಾಚುವ ಹಸ್ತ ಮತ್ತೊಂದಿದ್ದು ಅದೂ ಕೂಡಾ ತ್ರಿಶೂಲಹಸ್ತವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಅದರ ಹೆಸರು ಕಟಕ ಹಸ್ತ.ಕೆಲವೊಂದು ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಸಂದಂಶದ ಉಂಗುರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಬೆರಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಲಕ್ಷಣ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಆಹ್ವಾನ, ನಿರ್ದೇಶನ, ಚಲನೆ.

ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭರತನಾಟ್ಯ ಶೈಲಿಗೆ ಆಧಾರಗ್ರಂಥವೆನಿಸಿರುವ ನಂದಿಕೇಶ್ವರನ ‘ಅಭಿನಯ ದರ್ಪಣ’ ಗ್ರಂಥ ತಿಳಿಸಿದ ೨೮ ಅಸಂಯುತ ಹಸ್ತ ಅಂದರೆ ಒಂದು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಸೂಚಿಸುವ ಸಂವಹನ ಮುದ್ರಿಕೆಗಳ ಅಧ್ಯಾಯ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದುದು.

ಮುಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಿಂದ ೨೪ ಬಗೆಯ ಸಂಯುತ ಹಸ್ತ- ಎರಡೂ ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಹಸ್ತಲಕ್ಷಣಗಳ ಪಾಠ ಪ್ರವೇಶಿಕೆ ಪ್ರಾರಂಭ

ಮೂರು ವೇದಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನಿದಿರು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತಾಗ ಉಂಟಾದ ಹಸ್ತ. ದೇವ ವರ್ಣ, ಈ ಹಸ್ತದ್ದು ಕಪ್ಪೆಚಿಪ್ಪಿನ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ಇಂದ್ರ, ಅಧಿದೇವತೆ : ಬೃಹಸ್ಪತಿ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಅಂಕುಶ ಮುದ್ರಾ ಎಂಬುದು ತಾಮ್ರಚೂಡವೇ ಆಗಿದ್ದು; ತೋರು ಬೆರಳನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಉಳಿದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಹೆಬ್ಬೆರಳಿಗೆ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಇದರ ಲಕ್ಷಣ. ಈ ಮುದ್ರೆಯು ಆಕರ್ಷಣ ಮತ್ತು ಮೋಹಿನಿ ಮಂತ್ರಗಳ ಪಠಣ ಫಲಕಾರಿಗೆ ಸಹಕಾರಿ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುವ ಸ್ಥಾನಕ ವಿಧಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾದ ಚಂದ್ರಿಕಾಕ್ಕೆ ತಾಮ್ರಚೂಡದ ಸಹಕಾರ ಬೇಕು. ಅಂತೆಯೇ ದೇಹದ ಅವಯವ ಚಲನೆಗಳ ಅಂದರೆ ಅಡವಿನ ಪೈಕಿ ಒಂದಾದ ತಟ್ಟುಮೆಟ್ಟಡವಿನ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ತಾಮ್ರಚೂಡದ ಬಳಕೆಯಿದೆ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಕೋಳಿ, ಬಕಪಕ್ಷಿ, ಕಾಗೆ, ಒಂಟೆ, ಕರು, ಬರೆವಣಿಗೆ, ಮತ್ತು ಕುಕ್ಕುಟ ವರ್ಗದ ಪಕ್ಷಿಗಳು.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಬೈಯ್ಯುವುದು, ಕಾಲಸೂಚನೆ, ಮಂತ್ರದ ಚಿಟಿಕೆಹಾಕುವುದು, ಕೋಳಿ-ನಾಯಿಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದು, ಯಾರನ್ನಾದರೂ ‘ಛೀ’ ಹಾಕುವುದು, ತಾಳ ಹಿಡಿಯುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸ ಸೂಚನೆ ಅಥವಾ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು, ‘ಹುಂ, ಬೇಗ’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲು, ಹುಡುಗರನ್ನು ಕರೆಯುವುದು, ಸಂಗೀತದ ಮಟ್ಟುಗಳು, ಶೈಘ್ರ್ಯ, ೩ ವೇದಗಳು, ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಸಾವಿರ ಮೊದಲಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವಾಗ, ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳು, ಹೆಣ್ಣುಕುರಿ, ಮೂರುಲೋಕ, ಚತುರ್ವರ್ಣಗಳು, ಪಣನೋಟ, ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತ, ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳ ದರ್ಶನ, ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಜವಿಡು, ಅರುಣಪರ್ವ, ಜಾಗ್ರತೆಯಾಗಿ ಉಸಿರುಬಿಡುವುದು, ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳು, ದೇವ ಜಾತಿ, ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣ, ಕಿಡಿಗಳು, ಬಿಂದುಗಳು, ಬಾಲೆಯೊಡನೆ ಮಾತು, ಆಹ್ವಾನ, ಬತ್ತಿ ಮಾಡುವುದು, ನೂರು-ಸಾವಿರ- ಲಕ್ಷ ಚಿನ್ನದ ವರಹಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸೂಚನೆಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುದ್ರೆ, ಆಕಳಿಸುವುದು, ಶೀಘ್ರ, ಬೆಂಕಿಕಿಡಿ, ನೀರಿನ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ದ್ರವದ ಹನಿ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಗರ್ಜನೆ, ಮಕ್ಕಳ ನೃತ್ಯ, ಗುಡುಗು-ಮಿಂಚು, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು, ಚಿನ್ನ, ಕೆಂಪು ಕಡ್ಡಿ, ಕಾಳಿ ಯುಗ, ತಾಮ್ರ, ಕಂಚು, ಸೀಸ, ಕಬ್ಬಿಣ, ಲೋಹಗಳು, ಎಣಿಸುವುದು, ಕೂದಲು, ನವಿಲಿನ ಬಾಲ, ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಿಶ್ರಲೋಹ, ನೂರು, ಸಾವಿರ, ಲಕ್ಷ, ಕೋಟಿ, ದಶಲಕ್ಷ, ದಶಕೋಟಿ, ಶತಕೋಟಿ, ಸಾವಿರಕೋಟಿ, ಲಕ್ಷಕೋಟಿ, ದಶಲಕ್ಷಕೋಟಿ, ಅಪರಿಮಿತ, ೧/೬ ಭಾಗ, ೧/೧೩ ಭಾಗ, ನಿಮಿಷ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ನೀರಿನ ಸಣ್ಣ ಅಂಶ, ಆಗ ತಾನೇ ಹೆತ್ತ ಬಾಣಂತಿಯ ನೋಟ, ಮಳೆ, ಕಣ್ರೆಪ್ಪೆ ಮುಚ್ಚು-ತೆರೆಯುವುದು, ಜನ್ಮ, ವಾಮನಾವತಾರ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜುಟ್ಟು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರಚೂಡವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಭರತಾರ್ಣವ ಹೇಳುವ ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಬಲಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಕೋಶವನ್ನೂ, ಎಡಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರಚೂಡವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ನಿಲ್ಲಬೇಕು.ಭರತಸಾರ ಹೇಳುವಂತೆ ಶನೈಶ್ಚರ ಹಕ್ಕೆ ಶುಕತುಂಡ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎಡಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಎಡ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿ ಮುಷ್ಟಿ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಹಸ್ತವನ್ನೂ ಅಂಗೈನ ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಆಗುವಂತೆ ಚಲಿಸುವುದು. ಬಲಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರಚೂಡವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು. ಶ್ಯಾಲಕಹಸ್ತ (ಹೆಂಡತಿಯ ಸಹೋದರ; ಭಾವಮೈದುನ)ಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕಟಕಾಮುಖ ಹಸ್ತವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಆನಂತರ ತಾಮ್ರಚೂಡ ಹಸ್ತವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬೇಕು. ಸಮಯಸೂಚಿ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ತ್ರಿಯಾಮ ಅಂದರೆ ೯ ಗಂಟೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು, ಗಂಗಾನದೀ, ಅಶ್ವಿನೀ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ( ಹುಬ್ಬಾ) ನಕ್ಷತ್ರದ ಸೂಚನೆಗೆ ತಾಮ್ರಚೂಡವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು. ತಾಮ್ರಚೂಡವನ್ನು ಒಂದು ಬದಿಗೆ ಹಿಡಿಯುವುದು ಕೆಂಪುಬಣ್ಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ; ಖದಿರ ವೃಕ್ಷ ಸೂಚನೆಗೆ ಎರಡೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರಚೂಡ ಹಿಡಿದು ಅಧೋಮುಖವಾಗಿರಿಸಬೇಕು.

ಒಡಿಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರಚೂಡಕ್ಕೆ ಶುಕಚಂಚು ಆಥವಾ ಅಂಕುಶವೆಂದು ಹೆಸರು. ಇದು ಗಣೇಶನ ಮುದ್ರೆಯೆಂದು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾದಲ್ಲಿ ಗಿಳಿ, ಹಕ್ಕಿ, ಕರುಗಳ ಸೂಚನೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರಚೂಡಕ್ಕೆಶುಕತುಂಡವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಗಜಕುಂಭ, ಪಕ್ಷಿ, ನಿಶ್ಚಯ.

ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ತುರಿಸಲು, ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೆರೆಯಲು, ಕೊಂಕು ಎನ್ನಲು, ಹಂಗಿಸಲು, ಕೊಕ್ಕೆ ಎನ್ನಲು, ಕುಣಿಕೆ, ತಲೆ ತುರಿಸುತ್ತಾ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಲು, ಹೀನವಾಗಿ ಕರೆಯಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಸತ್ಯ ಮುದ್ರಾ ಎಂಬ ಮುದ್ರೆಯು ಎಲ್ಲ ಬೆರಳುಗಳ ತುದಿಯನ್ನು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರಿಸಬೇಕೆನ್ನುವುದು ಮುಕುಳ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಸಮೀಪವೆಂಬಂತಿದೆ. ಪೂಜಾ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಮುಕುಳ ಮುದ್ರೆ ಎಂಬ ಎಂಬ ಮುದ್ರೆಯಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎದೆಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ನೋವು ನಿವಾರಣೆ, ವಿದ್ಯುದಯಸ್ಕಾಂತ ಶಕ್ತಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಸಮನ್ವಯ ಮುದ್ರೆಯೆಂಬುದು ಮುಕುಳಹಸ್ತವೇ ಆಗಿದ್ದು ; ಮಂತ್ರಸಂಕಲ್ಪ, ಶಕ್ತಿಸಂಚಯನಕ್ಕೆ, ಹೊಂದಾಣಿಕೆ, ಎಲ್ಲಾತತ್ವಗಳ ಸಮತೋಲನೆಗೆ ಪೂರಕ.

ಗಾಯತ್ರೀ ನ್ಯಾಸ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ‘ತತ್’ ಉಚ್ಛಾರಕ್ಕೆ ಸುಮುಖ ಮುದ್ರೆ ಅಂದರೆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತವನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕೆನ್ನುತ್ತದೆ ಶಾಸ್ತ್ರ; ಮತ್ತು‘ಮ’ ಅಕ್ಷರೋಚ್ಛಾರಣೆಗೆ ಉನ್ಮುಖೋನ್ಮುಖ ಮುದ್ರೆ ಅಂದರೆ ಮುಕುಲ ಹಸ್ತಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ (ಬಲ ಕೈ ಮೇಲೆ)ಮೇಲೆ ಕೆಳಗೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆಂದಿದೆ. ರೋಗನಿವಾರಕ ಯೋಗ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾದ ಸಮಾನ ಮುದ್ರೆ ಅಥವಾ ಸೂಕರೀ ಮುದ್ರೆಯು ಎರಡು ಮುಕುಳ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದ್ದು; ಪಂಚತತ್ವಗಳ ಸಂತುಲನೆಗೆ, ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಗೆ, ನೋವು ಶಮನಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗು, ಊಟ ಮಾಡುವುದು, ಪಂಚಬಾಣ (ಮನ್ಮಥ), ಮುದ್ರಾಧಾರಣೆ, ನಾಭಿ, ಬಾಳೆಹೂವು.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ದೇವಾತಾರ್ಚನೆ, ವಿಟ ಚುಂಬನ, ನಿಂದೆ, ಹಣವನ್ನು ಎಣಿಸುವುದು, ಬಾಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದು, ದೈನ್ಯೋಕ್ತಿ, ಐದು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ, ಜಪ, ಜೀವಾತ್ಮ, ಹಂದಿ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖ, ವ್ಯರ್ಥವೆಂಬ ಸೂಚನೆ, ಬಲಿದಾನ, ಅವಸರ, ದಾನಮಾಡುವುದು, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಜೀವನ, ‘ತಾನು’, ‘ಆತ್ಮ’ ಎಂಬ ಭಾವ, ನೆಚ್ಚಿನವರ ಮಾತುಗಳು, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮುದ್ದಿಸುವುದು, ಛತ್ರಿಯನ್ನು ಮಡಚುವುದು, ಹಣ್ಣುಗಳ ಸ್ವೀಕಾರ, ಕಪಿಲ ವರ್ಣ, ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿ, ಕುಚಾದಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಶಬ್ದವಾಗುವಂತೆ ನಖಲೇಖನ ಮಾಡುವುದು, ‘ಇಷ್ಟು ಮಾತ’’ ಎಂಬ ಭಾವ, ಬ್ರಹ್ಮ ರಂಧ್ರ, ಸೌಜನ್ಯ, ಧನಿಷ್ಟಾ ನಕ್ಷತ್ರ, ಹಕ್ಕಿ ಗುಟುಕು ಕೊಡುವುದು, ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಹೂ, ಭಾಷಣ, ಮುಚ್ಚಿರುವ ತಾವರೆ, ಮಂತ್ರ ಪುನರುಚ್ಛಾರ, ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರ, ಸ್ನೇಹ ಭಾವ, ದೀರ್ಘಾವಲೋಕನ, ಸಿಹಿರುಚಿ, ಗಿಳಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮರಿಗಳಿಗೆ ಉಣಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಮುಖಸಂಕೋಚ, ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಬಲಿಗ್ರಹಣ, ಅರಳಿದ ಕುಮುದ ಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ತಾವರೆ, ಕೆಂಪು ಕುಮುದ ಪುಷ್ಪ, ಅರಳಿದ ಹೂವುಗಳು, ಭೋಜನ, ಮುತ್ತನ್ನೀಯುವುದು, ಚಿನ್ನವನ್ನು ಎಣಿಸುವುದು, ಪ್ರಭಾವ, ವಚನ, ಪಕ್ಷಿ, ಜಡತ್ವದ ಮನುಷ್ಯ, ರೋಗ, ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ, ಇಲಿ, ಲಗ್ನ ಮುಹೂರ್ತ, ನಕ್ಷತ್ರ, ರಾಶಿ ಗ್ರಹಮಂಡಲ, ಅರ್ಧ ದಿನ, ಕ್ಷಣ, ರಕ್ತ, ಮೃದುತ್ವ, ಲಾವಣ್ಯ, ವಿಕ್ರಮ, ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ವಿಷಯ, ಬೆಲೆ, ನಿರ್ಮಾಣ, ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ವಿಷ್ಕಂಭ ಯೋಗ, ಯೋಗಪ್ರಕಾರಗಳು, ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆ, ವಾರದ ಒಂದು ದಿನ, ತಿಂಗಳಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಿನ, ಪಕ್ಷಾಂತ್ಯ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಜೋಳ, ಕರಿಮೆಣಸು, ಆಮ್ಲ ದ್ರವ್ಯ, ಕಟು ದ್ರವ್ಯ, ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ ಬಟ್ಟೆ, ಜನೋತ್ಸವ, ‘ನಾನು,ನಾನು’ ಎನ್ನುವುದು, ಪ್ರೇಮ, ಮಗ, ಇಷ್ಟಪಟ್ಟ ವಸ್ತು, ಭ್ರಮೆ, ಕಪ್ಪು ದುಂಬಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮದುವೆ, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಕಿವಿ, ಆಲಿಸು, ಪ್ರಾಣವಾಯು, ಮಾತು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ನೀರು, ನೀರಿನ ಹಸಿವು, ವರಾಹಾವತಾರ, ನದೀಮುಖಜ ಪ್ರದೇಶ, ನೀರಿನ ಕವಲು, ಸಾಗರ, ದಹನ, ವಿಮೋಚನೆ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಣಾಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವೆನಿಸುವುದು.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತವನ್ನು ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿರಳೀಭೂತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಡಿಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ವಾರ್ಧಕ್ಯವೆಂದೂ, ಮೊದಲು ಮುಕುಳಹಸ್ತ ಹಿಡಿದು ಬಿಟ್ಟು ನಂತರ ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ವೃದ್ಧಸ್ತ್ರೀ, ಕೃಪೆ, ಶಾಂತಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮುಕುಳ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮುಖದ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಡಿಸಿದಲ್ಲಿ ಜನರ ಸಲ್ಲಾಪ, ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ, ಅರ್ಧ ಮುಕುಳವನ್ನು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದರೆ ಶಿಶಿರ ಋತು ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗುವುದು. ಮುಕುಳವನ್ನು ‘ಲವಕಾಲ’ ಎಂಬ ಸಮಯ ಸೂಚನೆಗೂ, ರಾತ್ರಿ ಎನ್ನಲು ಅಡ್ಡಲಾಗಿಯೂ, ಒಂದು ಗಳಿಗೆಯಷ್ಟು ಕಾಲವೆನ್ನಲು ಅರ್ಧ ಮುಕುಳವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿಯೂ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮುಕುಳ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಭೇದೋಪಾಯವೆಂದೂ, ಬಿಡಿ-ಬಿಡಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಶಕ್ತಿ ಎಂದೂ, ಎರಡೂ ಕೈಗಳಲ್ಲ್ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತ ಹಿಡಿದು, ಒಮ್ಮೆ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೊಡೆಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಹಠ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.

ನವಗ್ರಹ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಬುಧ(ಸೌಮ್ಯ)ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಭರತಸಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಮುಕುಲ ಮತ್ತು ಸಂದಂಶಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲಭುಜದ ಮೇಲಿಡಬೇಕು. ಶ್ವಶ್ರೂ ಹಸ್ತ (ಅತ್ತೆ), ಶ್ವಶುರ (ಮಾವ)ಹಸ್ತ, ನನಾಂದೃ ಹಸ್ತ (ಗಂಡನ ಸಹೋದರಿ; ನಾದಿನಿ), ಜಾಮಾತೃ ಹಸ್ತ (ಅಳಿಯ), ಸೂರ್ಯಚಲನೆ ಹಸ್ತಗಳಾದ. ಸೂರ್ಯೋದಯ ಹಸ್ತ , ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಹಸ್ತ, ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಾನ ಹಸ್ತಗಳಿಗೆ ಅಭಿನಯದರ್ಪಣವು ಮುಕುಳವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದೆ. ಪುಷ್ಪ ಹಸ್ತಗಳಿಗೆ ಮುಕುಲವನ್ನು ಪರ್ಯಾಯಹಸ್ತವಾಗಿಯೂ, ಜೀವನಾವಸ್ಥೆ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ವಾರ್ಧಕ್ಯಕ್ಕೆ ಎದೆಯ ಬಳಿ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತಗಳ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಗಲಿಸುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ರಸ-ರುಚಿ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿಲವಣ ( ಉಪ್ಪು) ಉದ್ವೇಷ್ಟಿತ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮುಕುಳ, ಚತುರೋಪಾಯ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ : ಮುಕುಲವನ್ನು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿಯೂ, ಶಕ್ತಿ ಸಂಚಯ ಸೂಚಕ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿ :ಮುಕುಲ ಹಸ್ತದ ಬೆರಳುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವನ್ನಿಟ್ಟು ಪ್ರಸಾರಿಸುವುದು. ಸಾಗರ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಲವಣ (ಉಪ್ಪು) ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಕೆಳಗಿಳಿಸುವ ವಿನಿಯೋಗವಿದೆ. ಲೋಕ ಪಾಲಕರ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಂಧಾತಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ : ಮುಕುಳ ಮತ್ತು ಸೂಚೀ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು; ರಘು ಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ಮುಕುಳ ಮತ್ತು ಸೂಚೀ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ವೃಕ್ಷಹಗಳಲ್ಲಿ ಕದಳೀಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಮುಕುಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವಾದಿ ವಾನರರಿಗೆ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ವಿಷಯುಕ್ತವಾದ ಸರ್ಪಕ್ಕೆ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತವನ್ನು ಬಲಕೈಯ್ಯಲ್ಲೂ, ಎಡಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಚತುರವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಬೇಕೆನ್ನುತ್ತದೆ ಭರತಾರ್ನವ, ಭರತಸಾರಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥಗಳು.

ಮುಕುಳಹಸ್ತದಿಂದ ಕಿರು ಬೆರಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸುವುದು ಪ್ರದೀಪ ಮುಕುಳಹಸ್ತವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಕೊಕ್ಕರೆ.

ಮುಕುಳ ಹಸ್ತದ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ನಿಡಿದಾಗಿರಿಸುವುದು ಖಂಡ-ಮುಕುಳ ಹಸ್ತ. ವಿನಿಯೋಗ : ಇಲಿ.

ನೃತ್ತ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾದ ನಿಷಧ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಮುಕುಲ ಹಸ್ತವನ್ನು ಕಪಿತ್ಥಹಸ್ತದಿಂದ ಸುತ್ತಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಲಕ್ಷಣವೂ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.     ಮುಕುಳದ ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮುಷ್ಟಿ ಹಸ್ತದ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು ಅರ್ಧ-ಮುಕುಳಹಸ್ತ. ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿನ ಉಲ್ಲೇಖದ ಪ್ರಕಾರ ಮುಕುಲ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎರಡೂ ಕಿರುಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಚಾಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಜೋಡಿಸುವುದು. ವಿನಿಯೋಗ : ಬೆಕ್ಕು, ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆ, ಲಿಕುಚ ಹಣ್ಣು, ಸ್ತನ, ಸರಿಯಾದ ರೀತಿ, ಜಿಪುಣತನ, ತಾವರೆಯ ಮೊಗ್ಗು ಮತ್ತು ದಂಟು. ಇದರ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆ. ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ೨ ಅರ್ಧ ಮುಕುಳವನ್ನು ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿಟ್ಟು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಡಿಸಿದರೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ, ಊರ್ಧ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಡಿಸಿದರೆ ‘ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ’’ ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ, ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆಡಿಸಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ವಿನಿಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ, ಮೇಲೆ, ಮತ್ತು ಎದೆಯಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದು ಅಲುಗಾಡಿಸಿದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ‘ತಾನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಭುತ್ವ ಸಾಧಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗುವ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಸಂವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಯಸೂಚಿಹಗಳಾದ ಘಟಿಕ ಅಥವಾ ನದಿಕ- ೨೪ ಮಿನಿಟ್ : ಅರ್ಧಮುಕುಲವನ್ನೂ ; ಮುಹೂರ್ತ -೪೮ ಮಿನಿಟ್ ( ೧೨ ಕ್ಷಣ= ೧ ಮುಹೂರ್ತ)ಕ್ಕೂಮುಕುಲಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಋತುಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಶಿಶಿರಕ್ಕೆ ಅರ್ಧಮುಕುಳ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎದುರಿಗೆ ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ಒಡಿಸಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಭಯಹಸ್ತವೆಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚೀ ಮತ್ತು ಮುಕುಳಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದೀಪ ಎನ್ನಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಯಕ್ಷಗಾದಲ್ಲಿ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಪಂಚಮುದ್ರೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿದ್ದು, ಬಣ್ಣಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿನ ಪಾರ್ಶ್ವಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚುವ ಪಂಚಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಈ ಹಸ್ತದ ನೆರವಿನಿಂದ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ನಿತ್ಯಜೀವದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಇಕ್ಕಟ್ಟು ಎಂಬ ಭಾವಸೂಚಕಕ್ಕೂ, ಒಟ್ಟಾಗು ಎನ್ನಲು, ಹುಡಿ ಚೆಲ್ಲಲು, ಊಟ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ, ಮುತ್ತು ಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರಸ್ವತೀದೇವಿಯು ಅಕ್ಷಮಾಲೆ ಹಿಡಿದಾಗ ಜನಿಸಿದ ಹಸ್ತ. ವಿದ್ಯಾಧರ ವರ್ಣ, ಶ್ವೇತ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ವಿಶ್ವಾವಸು, ಅಧಿದೇವತೆ : ವಾಲ್ಮೀಕಿ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಹೊಟ್ಟೆ, ಬಲಿ (ದಾನ) ಕೊಡುವುದು, ಹುಣ್ಣು, ಹುಳ, ಮನೋಭಯ, ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಐದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವುದು, ಎಲ್ಲಾ ಜಂತುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದು.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಮಲ್ಲಿಗೆ ಮುಂತಾದ ಹೂ ಬಿಡಿಸುವುದು, ಪೋಣಿಸುವುದು, ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕೀಳುವುದು, ಬತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಹಣತೆಗೆ ಹಾಕುವುದು, ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಧಾರಣ, ಚುಚ್ಚುವುದು, ಚಿತ್ರಲೇಖನ, ಮುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತೂತು ಮಾಡುವುದು, ತಾಂಬೂಲ ಚರ್ವಣ, ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿಮುದ್ರೆ, ಸರಸ್ವತೀಮುದ್ರೆ, ರತ್ನ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅಭಿಷೇಕ, ಈರ್ಷ್ಯೆ, ಕೋಪದಿಂದ ನಿಂದಿಸಿ ನುಡಿಯುವುದು, ಹೆದೆ ಏರಿಸುವುದು, ಅಲ್ಪ, ಯೋಗ, ತತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ಕೋಪದ ಮಾತು, ಅರಗು ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಹಿಂಡುವುದು, ಮುತ್ತು, ಜಲಬಿಂದು, ರೋಮಾಂಚ, ರುದ್ರಾಕ್ಷಿ, ಉದ್ದೇಶಿತ ಸಾಧನೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಗುಳಿಗೆ, ನಿಧಾನ, ಸಂಖ್ಯೆ ಏಳು, ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚುವುದು, ಭಸ್ಮ, ಬೆಳ್ಳಿ, ನಯ, ಪರಿಮಳ, ಚಿಂತೆ, ಕಾರಣಭೇಧ, ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಧಿಕ್ಕಾರ ಎನ್ನಲು, ನಿಂದೆ, ಅಸೂಯೆ, ಕೆಟ್ಟಮಾತು ಎಂದು ಅಭಿನಯಿಸಲು, ಎಲೆಗಳು, ದಾರ, ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೂ ಮುರಿಯುವುದು, ಪಾತ್ರೆ ತುಂಬಿಸುವುದು, ವಿವರಿಸುವುದು, ಊಹಿಸುವಾಗ, ಶಿಖೆ, ಜುಟ್ಟು, ಹಲ್ಲು, ಮೊಗ್ಗು, ಹಾಡುವುದು, ಲಾಸ್ಯ ನೃತ್ಯ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ, ಅಳತೆ, ಹಲ್ಲಿನ ಹುಳುಕು, ಗೆರೆ, ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು, ವರ್ಣಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುವುದು, ಸತ್ಯ, ‘ಇಲ್ಲ, ಸ್ವಲ್ಪ’ ಎನ್ನುವುದು, ಕ್ಷಣ, ಅರೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಹಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಬಿಳಿಯಾಗಿರುವುದು, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಸ್ವೀಕಾರ, ಉಗುರು, ಚಿಗುರು, ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬೀಜ, ಎಂಟು ಸಂಖ್ಯೆ, ಕೆಂಪಿರುವೆ, ವಿಷ, ಹುಲ್ಲಿನ ಚೂಪು, ಇರುವೆ, ಸೊಳ್ಳೆ, ಗ್ರಹಣ, ಮುತ್ತಿನ ಹಾರ, ಕೀಟ, ಹಾರಾಡುವಂತದ್ದು, ಹೂಗುಚ್ಛ, ರೋಮಾವಳಿ, ತೋರಿಸುವುದು, ಏಕಾಂತ, ವೇದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಜಾರುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ಗಾಯ, ಉಗುರಿನಿಂದಾದ ಗಾಯ, ಅಪೂರ್ವವಾದ ರತ್ನ, ಭಿಕ್ಷುಕ, ತಿಲಕ, ವಿದ್ಯಾಧರ ಜಾತಿ, ಮಂದ, ಗೌರ ವರ್ಣ, ಕಣ್ಣನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ದ್ರವ ಇತ್ಯಾದಿ ಅರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸಂವಹಿಸಬಹುದು.

ಚಿನ್ನ, ಕಂಕಣ, ಬರೆವಣಿಗೆ, ಪಚ್ಚೆ ರತ್ನ, ದ್ವಿಜನ್ಮ, ವಸ್ತ್ರ, ಹೆಸರು, ಹಾಡು, ವಚನ, ಮತುಗಾರ, ವಾಗ್ಮಿ, ಜಿಂಕೆಯ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಮುಂಗುರುಳು, ಕಾಡಿಗೆ, ಬಂಧನ, ಸ್ಥಾನಾಕ್ರಮಣ, ತಿಲಕ, ತೂತು, ಸಂತೋಷ, ನೊಡುವುದು, ಕಣ್ಣು, ಸಿಂಧೂರ, ನಿಶ್ಚಯ, ಬೈತಲೆ, ‘ಇದು’ ‘ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು’ ‘ಎಲ್ಲಿದೆ’, ‘ಯಾರಿದು’ ‘ಯಾರಿಂದ’ ‘ಯಾರಿಗೆ’ ‘ಇಲ್ಲಿದೆಯೇ’ ಎನ್ನಲು, ಗೌರವವಾದ ಮಾತು, ಕಾಮೋದ್ರಿಕ್ತ, ಧನವಂತ, ಸುವಾಸನೆ, ಜಲಶಕ್ತಿ, ಹೆಜ್ಜೆ, ಪ್ರವಾಹ, ಶೂನ್ಯ, ಭಾಗ, ಗೌರವ, ಸಂಭ್ರಮ, ವ್ಯಾಕುಲತೆ, ಸತ್ಯ, ವಿವರಣೆ, ತಾವರೆಯ ಬೇರು, ಹವಳ, ಸಿಪ್ಪೆ, ಅನೂಹ್ಯ, ಚಂಚಲ, ನೇತ್ರರಂಜನ, ಇಂದ್ರಗೃಹವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ದಾರಿದ್ರ್ಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ, ಕ್ಷೋಭೆ, ಕರುಣಭಾವ, ಅನಾಥ, ದುಃಖ ಕಥನ, ನಿಸ್ಸಹಾಯಕ, ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣ, ಚರ್ಚೆ, ವಾದ, ಗುಂಪು, ನಿರಾಶ್ರಯ, ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುವುದು, ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹರಿಯುವುದು, ಬಿಸಿಯಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದೂಡುವುದು, ಗಾಳಿ, ಅಯಸ್ಕಾಂತಕ್ಕೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರ ತರುವುದು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಹಿಡಿ, ಪರಿಭ್ರಮಣ, ಯೋಚನೆ, ಎಡಬದಿ, ಸಣ್ಣ ವಸ್ತು, ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ, ಸಮತ್ವ, ನಿದರ್ಶಿಸಿದ ವಸ್ತು, ಆಗಬೇಕಾದ ಕೆಲಸ, ಲಕ್ಷ್ಯ, ಗುಣ, ವೇದನೆ, ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ, ಕ್ಷಣ, ದಂಡ, ನಿಮಿಷ, ಪಾಪ, ಪುಣ್ಯ, ಉತ್ಸವ, ವಾಕ್ಯ, ಗೊತ್ತಿರುವ ವಿಷಯ, ಧ್ಯರ್ಯ, ಸಾಹಸ, ದಿಕ್ಕು, ಹೇಳಲಾದ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾದ ವಿಷಯ, ಆಗಿರುವ ಕೆಲಸ, ಬಿಳಿ ಕೂದಲು, ತರಕಾರಿ, ಎಣ್ಣೆ, ತುಪ್ಪ, ಹುಲ್ಲು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಪದಾರ್ಥ, ಮೊಸರು, ಹಾಲು, ಪೂಜಿಸುವವನು, ವೈದ್ಯ, ಗುಣಾವಲೋಕನ, ಕಲಿತ ಮನುಷ್ಯ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವನು, ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತ, ಸುಂದರವಾದ ವಸ್ತು, ನೋಡುವುದು, ಕಿವಿ, ಗೋಪಾಲಕರು, ಕ್ಷೌರಿಕ, ಕಾಯಸ್ಥ, ಹೂವಾಡಿಗ, ವೈಶ್ಯ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಶಂಖ ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಸುಗಂಧ ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಗಾಜು ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಕಪ್ಪೆಚಿಪ್ಪು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಮಾರುವವ, ದೈವಜ್ಞ, ಅಗಸ, ನೇಕಾರ, ಎಣ್ಣೆಗಾರ, ಕಾಪಾಲಿಕ-ಶೈವ, ಕುಂಬಾರ, ಕೋಚ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನು, ಕಳ್ಳ, ನರ್ತಕ, ಜಾತಿ ಎಂಬ ಶಬ್ದ, ಛತ್ರಿ, ಶಿಲ್ಪಿ, ಮುಶಲಿಯೆಂಬ ಜಾತಿ, ಭವಿಷ್ಯಕಾರ, ಗೌರವಪೂರ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಬುದ್ಧಾವತಾರ, ಕಟಾಕ್ಷ, ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು.

ಈ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿ ರಸಕ್ಕೆ ಪೋಷಕವಾಗಿ ಅಗ್ರಜ, ಮುಖಜ, ಪಾರ್ಶ್ವಗತ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ ಎಂದು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಹಸ್ತಮುಕ್ತಾವಳಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ರಜ : ಹೂಗಳನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು, ಹುಲ್ಲು-ಎಲೆ-ಕೂದಲೆಳೆ-ದಾರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ, ಮುಳ್ಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದಕ್ಕೆ, ಒಟ್ಟುಮಾಡುವುದು, ನೂಕುವುದು, ಎಲೆಯ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು.

ಮುಖಜ : ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ಹೂಗಳನ್ನು ಕೀಳುವುದಕ್ಕೆ, ಅಂಜನ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ತೀಡುವುದಕ್ಕೆ, ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಧಿಕ್ಕಾರ ಎನ್ನಲಿಕ್ಕೆ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಧರಿಸುವುದು, ಮುತ್ತುಗಳನ್ನು ಪೋಣಿಸುವಾಗ, ಗುರಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಇಡುವಾಗ, ವಜ್ರ, ಹೂಗಳನ್ನು ಎತ್ತುವುದು, ತುಂಬಿಸುವುದು, ಸಣ್ಣ ಕೋಲು, ನಿಂದೆ, ರೋಷ, ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ದೀಪದ ಬತ್ತಿ,‘ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲವೆನ್ನುವುದು’, .

ಪಾರ್ಶ್ವಗತ : ಬೀಸಣಿಕೆ-ಪ್ರನಾಲಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅಲಕ್ತಕವೆಂಬ ರಸವನ್ನು ಹಿಂಡುವಾಗ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬರೆಯುವುದು, ನಿಂದೆ, ಅಸೂಯೆ, ಕೆಟ್ಟ ಮಾತು ಅಥವಾ ಕೆಲಸ, ಇವುಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತುದಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಎಡಗೈಯಿಂದ ಅಭಿನಯಿಸುವುದು(ಪಾರ್ಶ್ವಸಂದಂಶ), ಊಹಿಸುವಾಗ, ಅಂಜನವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಾಗ.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿದಲ್ಲಿ ನೀಲವರ್ಣವೆಂದು ಅರ್ಥ. ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಕಿವಿ, ಮೂಗು, ತುಟಿಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರೆ ರೇಖೆಗಳು ಎಂದೂ, ಮೇಲಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರೆ ವರ್ಷಧಾರೆಯೆಂದೂ ಅರ್ಥ. ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ‘ಕಳಾ’ ಎಂಬ ಕಾಲಪ್ರಮಾಣ ಸೂಚಿಸಲು, ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದರೆ ಸಾಮವೇದವೆಂದೂ, ಕೆಳಗೆ ಹಿಡಿದರೆ ಕರ್ತರೀ ಪ್ರಯೋಗವೆಂಬ ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ನಾನಾರ್ಥ ಹದಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮೂಗು, ಕಿವಿ, ತುಟಿಯ ಬಳಿ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಾಸನೆ, ಶಬ್ದ, ರುಚಿಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

ಎರಡೂ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಭರತಾರ್ಣವ ತಿಳಿಸುವ ಆದಿ ನಾರಾಯಣೀ ದೇವತಾ ಹಸ್ತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಸೂಚೀಹಸ್ತ, ಬಲಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವನ್ನು ಆಯಾಯ ಬದಿಗಳಿಗೆ ಹಿಡಿಯುವುದು ಕುಜ ಅಥವಾ ಮಂಗಳಗ್ರಹ ಹಸ್ತವನ್ನು, ಸಂದಂಶ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಆಯಾಯ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಹಿಡಿಯುವುದು ಶುಕ್ರಹಸ್ತವನ್ನು, ಸಂದಂಶ ಮತ್ತು ಅಲಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ ಮತ್ತು ಎಡಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಮುಖವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಗಾಳಿಯಂತೆ ಸರಿದಾಡುವುದು ಶನೈಶ್ಚರ ಹಸ್ತವನ್ನೂ, ಎಡಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಸರ್ಪಶಿರ ಹಸ್ತವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿ, ಬಲಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತ ಹಿಡಿಯುವುದು ರಾಹು ಹಸ್ತವನ್ನೂ, ಪತಾಕ ಅಥವಾ ತ್ರಿಪತಾಕವನ್ನು ಬಲಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಎಡಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತ ಹಿಡಿಯುವುದು ಕೇತು ಹಸ್ತವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಮುಕುಲ ಮತ್ತು ಸಂದಂಶಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲಭುಜದ ಮೇಲಿಡುವುದು ಭರತಸಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಬುಧ(ಸೌಮ್ಯ)ಹಸ್ತವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ.

ಎಡಗೈ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಹಿಡಿದು ಬಲಗೈ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರೆ ಮಾತೃ ಹಸ್ತ. ಕಂಠದ ಹತ್ತಿರ ಹಂಸಾಸ್ಯ ಹಸ್ತವನ್ನು ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಬದಲಿಸಿ, ಎಡಗೈ ವರ್ತುಲಾಕಾರವಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಆಡಿಸಿ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಹಸ್ತದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಶ್ವಶ್ರೂ (ಅತ್ತೆ) ಹಸ್ತ. ಭರತಸಾರ ಹೇಳುವಂತೆ ಎಡದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎದೆಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದು, ಬಲದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅದರ ಹಿಂದೆ ಹಿಡಿಯುವುದು ಭರ್ತೃಭ್ರಾತೃ (ಗಂಡನ ಸೋದರ) ಹಸ್ತ. ಸಂದಂಶಹಸ್ತವನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ವರ್ತುಲಾಕಾರವಾಗಿ ಸುತ್ತಿ, ಎಡಗೈ ಶಿಖರ ಹಸ್ತ ಹಿಡಿಯುವುದು ಪುತ್ರ ಹಸ್ತ. ಭರತಾರ್ಣವದ ಪ್ರಕಾರ ಬಲಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎಡಗೈಯ ಮಣಿಕಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಡಿದು, ಎಡಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಬಳಿ ಇಡುವುದು ಭರ್ತೃ (ಗಂಡ) ಹಸ್ತ.

ಸಮಯಸೂಚಿ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಕಾಲ ಅಂದರೆ ೮ ಸೆಕೆಂಡು(೩೦ ಕಾಷ್ಟ= ೧ ಕಾಲ) ತಿಳಿಸಲು, ಬಕುಲವೃಕ್ಷ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವೇ ಸೂಚಕ. ವ್ಯಾಕರಣ ಸೂಚಕ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿಯ ಕರ್ತರಿ ಪ್ರಯೋಗ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವನ್ನು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿರಿಸಬೇಕು. ನೀಲಿಬಣ್ಣ ಎನ್ನಲು ಸಂದಂಶ ಅಥವಾ ಅರಾಳ, ತ್ರಿಪತಾಕ, ಹಂಸಪಕ್ಷ, ಚತುರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಕೆಳಮುಖ ಮಾಡಬೇಕು. ಭರತಾರ್ಣವ ಹೇಳುವ ವೇದ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮವೇದಕ್ಕೆ ಸಂದಂಶ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮೇಲೆ ಕೆಳಗೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಸಂದಂಶವು ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ನಂತರ ಚತುರ ಹಸ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಎದೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಹೆಬ್ಬೆರಳ ತುದಿ ತೋರಬೆರಳ ತುದಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕು.

ಯಕ್ಷಗಾದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಭಯಂಕರ ಮಳೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಸೂಚನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುವುದು.

ನಿತ್ಯಜೀವದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ೫ ಎಂದು ಆಗಾಗ ಸೂಚಿಸಲು, ದೀಪಗಳು ಆಗಾಗ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ನಂದುವುದಕ್ಕೂ, ಹುಳ ಎಂಬರ್ಥಕ್ಕೂ, ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಲಸಲು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ

copy right images

ಲಕ್ಷಣ: ಮಧ್ಯದ ಮೂರು ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ನೀಡಿ ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ದೂರ ಚಾಚಬೇಕು. ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು. ಹಂಸಪಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಹಂಸದ ರೆಕ್ಕೆ ಎಂದರ್ಥ. ಇದು ಸ್ತ್ರೀ ಹಸ್ತ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು.

ತಂಡು ಮಹರ್ಷಿ ತಾಂಡವವನ್ನು ಕಲಿಯುವಾಗ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಹಸ್ತವಿದು. ಅಪ್ಸರ ವರ್ಣ, ಶ್ಯಾಮಲ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ಭಾರತಿ, ಅಧಿದೇವತೆ : ಪಂಚಸಾಯಕ ( ಮನ್ಮಥ).

ವಿನಿಯೋಗ: ಆರು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾ ಸೂಚನೆ, ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವುದು, ಉಗುರಿನಿಂದಾದ ಗುರುತು, ಬೊಕ್ಕಸ, ಸಂಪತ್ತು, ಕಾಯ್ದು ಇರುವುದು.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ನೀರು ಹೊಯ್ಯುವುದು, ಗಂಧಲೇಪನ, ಪ್ರತಿಗ್ರಹ, ಆಚಮನ, ಆಲಿಂಗನ, ಬಹುಮೌಢ್ಯ, ಸ್ತಂಭವೆಂಬ ಸಾತ್ವಿಕಭಾವ, ರೋಮಾಂಚ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಮೈ ತಿಕ್ಕುವುದು, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶೃಂಗಾರ ನಟನೆ, ಮುಚ್ಚುವುದು, ಕರೆಯುವುದು, ಹಕ್ಕಿಯ ರೆಕ್ಕೆ, ಕುಳ್ಳ, ಮೇಘ, ನಾಯಕಿಯ ಸಂತಾಪ, ಕುಶಲ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸತ್ಯ, ಸಂತೋಷ, ದುಃಖ, ‘ಹೋಗಿ ಬಾ’ ಎಂಬ ಮಾತು, ದುಃಖ, ಗಲ್ಲ ಹಿಡಿಯುವುದು, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಲಿಂಗನ, ಪರೋಕ್ಷಾಲಿಂಗನ, ಕಟಾಕ್ಷ ವೀಕ್ಷಣೆ, ಭಯ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಗಂಡಸ್ಥಲವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ, ಏನನ್ನಾದರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ, ರೋಮಾಂಚನದ ಹರ್ಷ, ವಾಸನಾಸಂಬಂಧ, ಉಡುಗೊರೆ ಸ್ವೀಕಾರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಸಮ್ಮೋಹನ ಚೂರ್ಣ, ವೀಣಾವಾದನ, ಬೇರ್ಪಡುವಿಕೆ, ಸೂರ್ಯಶಾಖ, ಶ್ಯಾಮ ಬಣ್ಣ, ಅಪ್ಸರೆ ಜಾತಿ, ಬೈತಲೆಬೊಟ್ಟು, ಮರ್ಯಾದಾಭಾವ, ಶುದ್ಧನೃತ್ಯ ಶೈಲಿ, ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು, ಒಟ್ಟು ಸೇರಿಸುವುದು, ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುವುದು, ಕಾರ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವುದು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಚಿತ್ರ ಬರೆಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಯುವತಿ, ಭೋಜನ, ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದು, ಗುರಾಣಿ, ಸನ್ನಾಹ, ಆಲಿಂಗನ, ಆಚಮನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಹೋಗುವುದು-ಬರುವುದು, ಸ್ತನಗಳನ್ನು ತಿಕ್ಕುವುದು, ದೊಡ್ಡ ಸ್ತಂಭ, ಆಕಾಶ, ದೇಶ, ವಿಭ್ರಮ, ರೋಮಾಂಚ, ಲಕ್ಷಣ, ತುಪ್ಪ, ಅಮೃತ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ರಸ, ತಾವರೆ, ಮಾವು, ರಸಾಯನ, ಖೇದ, ವಿಷಾದ, ಸಮ್ವಾದ, ಹೂಗಲನ್ನು ಕೊಯ್ಯುವುದು, ನಿಕಟವಾಗಿರುವುದು, ಕಪಟ, ದಾನ, ಕಾಲ, ವೇದ, ಚಿಂತನೆ, ಮದ್ಗುರವೆಂಬ ಮೀನು, ಆನೆಯ ತಲೆ, ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಗಂಟಲು, ಕುತ್ತಿಗೆ, ಹೃದಯ, ನಾಲಗೆ, ಪಾದ, ಸ್ಥಿತಗೊಳ್ಳುವುದು, ಕೈಯ್ಯ ತುಂಬಾ ಇರುವ ನೀರು, ಹೊದಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸಂವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಹಂಸಪಕ್ಷ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎಡಗಿವಿಯಿಂದ ಬಲಗಿವಿಯವರೆಗೂ ಪ್ರಸರಿಸಿದರೆ ಮುಂಗುರುಳು, ಅಥವಾ ಕಿರೀಟಬಂಧಿ ಎಂದರ್ಥ. ಎರಡೂ ಹಂಸಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ನಿತಂಬ ಅಥವಾ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟರೆ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಸಂಕೇತ. ಹಣೆಯಿಂದ ಹಿಂಬದಿ ಕೂದಲು ವರೆಗೆ ಪ್ರಸರಿಸಿದರೆ ಆಭರಣಗಳ ಧರಿಸುವಿಕೆಯ ಸಂಕೇತ. ಹಂಸಪಕ್ಷವನ್ನು ಎಡಭುಜದ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಕೆಳ ಕಿಬ್ಬೊಟ್ಟೆಯ ವರೆಗೂ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಂದರೆ ಅದರರ್ಥ ಜನಿವಾರ ಧರಿಸುವಿಕೆ. ಎರಡೂ ಹಂಸಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹಿಡಿದರೆ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಡಿಯುವಿಕೆ ಎಂದರ್ಥ.

ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಂಸಪಕ್ಷವನ್ನು ಅಡ್ಡಲಾಗಿ, ಮೇಲ್ಮುಖ-ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ; ರೇಖೆ ಮತ್ತು ದ್ರವಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಗಿನೀ ಹಸ್ತ (ಸಹೋದರಿ)ಸೂಚನೆಗೆ ಬಲಗೈಯಿಂದ ಹಂಸಪಕ್ಷವನ್ನೂ, ಎಡಗೈಯಿಂದ ಕಾಂಗೂಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬೇಕು. ಭರತಾರ್ಣವ ಹೇಳುವ ಸಮಯಸೂಚೀ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ನಿಮೇಷ -ಸೆಕೆಂಡಿನ ೨/೧೩೫ ಭಾಗ ಎನ್ನಲು ಹಂಸಪಕ್ಷದ ವಿನಿಯೋಗವಿದೆ. ಅಭಿನಯ ದರ್ಪಣ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುವ ನಾಯಿಕೆಯರ ಪೈಕಿ ಶಂಕಿನೀ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಹಂಸಪಕ್ಷಹಸ್ತ ಅಥವಾ ಮೃಗಶೀರ್ಷವನ್ನು ಎದೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು.

ನಿತ್ಯ ಜೀವದಲ್ಲಿ ’ಬಾ’ಎಂದು ಕರೆಯಲು, ಹಚ್ಚುವುದು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಯುತ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ವರ್ಧಮಾನ ಹಸ್ತದ ಲಕ್ಷಣ ಎರಡು ಹಂಸಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಪರಾಙ್ಮುಖವಾಗಿ ಅಂದರೆ ಅಂಗೈಗಳನ್ನು ತನಗೆ ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿರುವಂತೆ ಮುಂಗೈಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಸಿ ಹಿಡಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಕಿಟಕಿ, ಬಾಗಿಲು ಮೊದಲಾದುವುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವುದು, ಪರದೆ ಹಾಕಿದ ಕಿಟಕಿ, ಶತ್ರುಗಳ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳುವುದು, ‘ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರ’ ಎನ್ನುವುದು, ‘ಕೊಟ್ಟೆವು’,‘ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಭಾವ, ‘ಏನು ಏನು’ ಎನ್ನುವುದು, ದರ್ಭೆ ಹಿಡಿಯುವುದು, ‘ಅತಿಪ್ರಯಾಸ’ ಎನ್ನುವುದು, ‘ಏನೋ ಒಂದು’ ಎಂಬ ಭಾವ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಗರ, ಪಟ್ಟಣ, ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹರಿಯುವುದು, ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದು, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಒಗ್ಗಟ್ಟು, ಸಂಕುಚನ, ಕಟ್ಟಳೆ, ಸತ್ಯ, ರಾಕ್ಷಸನ ಹೊಟ್ಟೆ ಬಗೆಯುವುದು, ನರಸಿಂಹ, ಮಹತ್ವ.

ನಿತ್ಯಜೀವದಲ್ಲಿ ಈಜುವಾಗ ನೀರನ್ನು ಸೀಳುವುದು, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲೂ, ತೆರೆಯುವುದು, ಸೀಳುವುದು ಎಂದು ಸಂವಹಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ನೃತ್ತ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಉದ್ವೃತ್ತ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಹಂಸಪಕ್ಷದ ಸಹಕಾರ ಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕಟಕಾಮುಖವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಚತುರಶ್ರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಹಂಸಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಒಂದನ್ನು ಬೀಸಣಿಗೆಯಂತೆ ತಿರುಗಿಸಬೇಕು. ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯ ಅಂಗೈ ಅಧೋಮುಖವಾಗಿರುವಂತೆ ಎದೆಯ ಬಳಿಗೆ ತರುವುದು. ಈ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ತಲವೃಂತ, ಉಧ್ಹ್ರುತ್ತ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ ಇವೆ.

ವಿನಿಯೋಗ : ನಾಚಿಕೆ, ಸಂತಾಪ, ಮುಳ್ಳು, ಉಪಮೆ, ಕೊಂಬು, ಭಯ, ಗಣನೆ, ವ್ಯತ್ಯಾಸ, ಹಂಸದಂಪತಿ, ಮನೆ, ಉಯ್ಯಾಲೆಯಾಡುವ ಚಲನೆ, ಶಾಂತತೆ, ಜಲಶಕ್ತಿ, ಯೋಚಿಸುವುದು, ದೊಡ್ಡ ವಸ್ತು, ಮನೆ, ‘ನಿಲ್ಲು’, ‘ಈಗ’, ‘ಬೇಡ’ ಎನ್ನಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ನೃತ್ತ ಹಸ್ತ ತಲಮುಖಕ್ಕೆ ಚತುರಶ್ರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಹಂಸಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಅಂಗೈಗಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಓರೆಯಾಗಿ ಇದಿರು-ಬದಿರಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಹಂಸಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಉದ್ವೃತ್ತ ಮಾಡಿ ಅಂಗೈಗಳು ಇದಿರುಬದಿರಾಗುವಂತೆ ಹಿಡಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಭುಜದ ಬಳಿ ಹಿಡಿಯುವುದು. ತಲವಕ್ತ್ರ ಎನ್ನುವುದು ಈ ಹಸ್ತದ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರು. ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಆಲಂಗಿಸುವುದು, ದೊಡ್ಡವಸ್ತು, ಮನೋಹರವಾಗಿ ಧ್ವನಿಸುವ ಮದ್ದಳೆ, ಮಂಡಿ ನೃತ್ಯ, ಮುಖನಾಟ್ಯ, ‘ಅಲ್ಲಿ-ಇಲ್ಲಿ’ ಎನ್ನಲು, ಭುಜಂಗಾಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಾಟ್ಯ, ಒಗ್ಗಟ್ಟು, ಅಧೀನ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಿಷಯಾಸಕ್ತ.

ಮತ್ತೊಂದು ನೃತ್ತ ಹಸ್ತ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಮುಖ ಅಥವಾ ಸ್ವಸ್ತಿಕದ ಲಕ್ಷಣ ಹಂಸಪಕ್ಷ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮುಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ತಿಕವಾಗಿಸಿ ಇಡುವುದು. ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಸಮೀಪದ ಹಸ್ತವಿದು. ವಿನಿಯೋಗ :ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ.

ನೃತ್ತ ಹಸ್ತವಾದ ರೇಚಿತಕ್ಕೆ ಹಂಸಪಕ್ಷದ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ರೇಚಿತ (ಮೇಲೆ) ಮಾಡಿ ಭರದಿಂದ ಅಂಗೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ಚಾಚಬೇಕು. ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಅಲಪದ್ಮದ ಬಳಕೆಯಿದೆ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಚಿತ್ರಫಲಕವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ಪರಶಿವನ ಚಾಲೀಯ ನಟನ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಆರ್ತನಾದ, ಪಾರ್ಶ್ವನಟನ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ, ಯಂತ್ರದ ಕಿರಿಕಿರಿಗಳು, ನೃತ್ಯದ ಅಂತಿಮ ಘಟ್ಟದ ಹೊತ್ತು ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಸಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕರ್ತರೀಮುಖವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಉಳಿದ ಮೂರು ಬೆರಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ತಂದು ಹೆಬ್ಬೆರಳು ತೋರುಬೆರಳ ಮಧ್ಯಗೆರೆಗೆ ಸೇರುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಅದರ ಲಕ್ಷಣ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಪಾಪ, ಆಯಾಸ, ಹಸಿವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಯಶಸ್ಸು, ಮನೆ, ಗಜಕುಂಭ, ವ್ರತ, ಶುದ್ಧಿ, ಗರ್ಭ ಧರಿಸುವುದು, ಮುಕ್ತಾಯ, ಬೇಟೆ, ಏಕವಚನ ಸಂಬೋಧನೆ, ಪದ, ಆಲಿಸುವುದು, ಮಾತನಾಡುವುದು, ನದಿದಂಡೆ ಅಥವಾ ತೀರ, ವಂಶ, ಮುಖ, ಪುರುಷ, ‘ನಾವು’ ಎನ್ನಲು, ವಿರೋಧ, ಹುಡುಗ, ಆದಿ, ಮುಂಗುಸಿ, ಕಾಲ ಸರಿದುಹೋಗುವುದು. ಉಳಿದಂತೆ ಕಥಕಳಿಯ ಮಿಶ್ರ ಹಸ್ತಗಳಲ್ಲೂ ಹಂಸಪಕ್ಷವೆಂಬ ಕರ್ತರೀಮುಖ ಹಸ್ತ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಸಪಕ್ಷವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಭಿನಯದರ್ಪಣದ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಹಸ್ತ.

ಒಡಿಸ್ಸಿಯ ಹಂಸಪಕ್ಷವು ಮೃಗಶೀರ್ಷ ಹಸ್ತವಾಗಿದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಹಂಸಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮೃಗಶೀರ್ಷವೆಂಬ ಹೆಸರಿದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಕರಣಪ್ರಕಾರಗಳ ಪೈಕಿ ಬರುವ ಗೋಪನ ಎಂಬ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ವಜ ಮತ್ತು ಹಂಸಪಕ್ಷ್ಯವೆಂಬ ಮೃಗಶೀರ್ಷದ ಬಳಕೆಯಿದೆ.

ಲಕ್ಷಣ: ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಹೆಬ್ಬೆರಳುಗಳ ತುದಿಯನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಬಾಗಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಉಳಿದ ತೋರು, ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ಭ್ರಮರ ಎಂದರೆ ದುಂಬಿ ಎಂದರ್ಥ. ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮಧ್ಯದ ತುದಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಕಿರು ಬೆರಳು ವಕ್ರವಾಗಿ, ಮಿಕ್ಕೆರಡು ಬೆರಳುಗಳು ಚಾಚಲ್ಪಡಬೇಕು. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ಬೆರಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಉಳಿದ ಬೆರಳನ್ನು ನಿಡಿದಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಸ್ತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಚಲನ ಮಧುಕರವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ಬೆರಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಕಿರು ಬೆರಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಉಳಿದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಸ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ವಿಭಿನ್ನ. ಅದು ಅಭಿನಯದರ್ಪಣದ ಅರಾಳದಂತೆ ಇದ್ದು ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಮಡಚುವುದಾಗಿದೆ.

ಕಶ್ಯಪನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಅದಿತಿಗೆ ಕರ್ಣಾಭರಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಉದ್ಭವವಾದ ಹಸ್ತ ಭ್ರಮರ. ಖೇಚರವರ್ಣ, ಮೇಚಕ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ಕಪಿಲ, ಅಧಿದೇವತೆ : ಗರುಡ. ಇದು ನಪುಂಸಕಹಸ್ತದ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪೈಕಿ ಈ ಹಸ್ತವು ಭ್ರಮರ ಮುದ್ರೆಯೆಂಬುದಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಬಳಕೆ ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿ ಉದ್ದೀಪನೆಗೆ, ಅಲರ್ಜಿ, ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ಔಷಧಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಜೇನುನೊಣ, ದುಂಬಿ, ಗಿಣಿ, ರೆಕ್ಷೆ, ಸಾರಸಪಕ್ಷಿ, ಕೋಗಿಲೆ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಕಮಲ ಮುಂತಾದ ಉದ್ದನೆಯ ತೊಟ್ಟುಗಳುಳ್ಳ ಹೂಗಳನ್ನು ಕೊಯ್ಯುವುದು, ಕರ್ಣಕುಂಡಲ, ಕ್ರೂರವಾದ ಮುಖ, ಮಾವಿನ ತೆನೆ, ತಾಲಪತ್ರ, ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯುವುದು, ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ, ಮೌನವ್ರತ, ಗಜಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಂತಘಾತ, ಬೀಸಣಿಗೆಯಂತಿದ್ದ ಉದ್ದನೆಯ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕಿವಿಯ ಗುಗ್ಗೆಯನ್ನು ತೊಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಕೊಂಬು, ಕಿರಿಕಿರಿಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸುವುದು, ಎರಡು ಅಕ್ಷರದ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಶೇಷಣ, ಹಾರಾಡುವ ಜೀವಿಗಳು, ಮೇಚಕಬಣ್ಣ, ರಹಸ್ಯವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಉಸುರುವುದು.

ಕ್ರೀಡೆ, ಕಪ್ಪುದುಂಬಿಗಳ-ಜೀರುಂಡೆಗಳ ಶಬ್ದ ಕೇಳುವುದು, ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಣಾಭರಣ, ಮೊಸಳೆ, ಘೇಂಡಾಮೃಗ, ಬಿಸಿಯಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವುದು, ಅನಂತವೆಂಬ ಸರ್ಪ, ಏಳು ಹೆಡೆ ಸರ್ಪ, ತಕ್ಷಕ, ವಾಸುಕಿ, ಅನೆ, ಜಿಂಕೆ, ಕುದುರೆ, ಕೋಡುಗಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿ, ಹೂವು ಕೊಯ್ಯುವುದು, ವರಾಹಾವತಾರ, ಕೋಳಿ, ಲಕುಚವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದು. ದಿನನಿತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆ.

ಭ್ರಮರದಿಂದ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಹೆಬ್ಬೆರಳ ತುದಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ನಂತರ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದು ಸಂದಂಶ ಮುಕುಳ ಹಸ್ತವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷಣ: ತೋರು, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಉಂಗುರ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಚಾಚಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳ ತುದಿಯನ್ನು ಉಂಗುರ ಬೆರಳಿನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ಹಿಡಿಯುವುದು. ಚತುರ ಎಂದರೆ ಚಾತುರ್ಯವುಳ್ಳವನು ಎಂದರ್ಥ. ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಬೆರಳುಗಳ ಸಂಯೋಗವಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿರಬಹುದು. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ಭಿನ್ನತೆಯಿದ್ದು ಹೆಬ್ಬೆರಳನ್ನು ಮಧ್ಯಬೆರಳಿನ ಅಡಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಮುಟ್ಟಿಸಲಾಗುವುದು.

ಗರುಡನು ಅಮೃತವನ್ನು ಕದಿಯುವಾಗ ಕಶ್ಯಪನು ದಾರಿ ತೋರಿಸಿದ್ದು ಇದೇ ಹಸ್ತದಿಂದ. ಮಿಶ್ರ ವರ್ಣ, ನಾನಾ ಬಣ್ಣ, ಋಷಿ : ವಾಲಖಿಲ್ಯ, ಅಧಿದೇವತೆ : ವೈನತೇಯ. ಇದು ಪುರುಷ ಹಸ್ತ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದುದಾಗಿದೆ. ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಾಕ್ಷಿಪ್ತ ಮುಂತಾದ ಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆಯಿದೆ.

ಕಥಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಸ್ತ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು. ಮಣಿಪುರಿ ನೃತ್ಯದಲ್ಲೂ ಈ ಹಸ್ತದ ಬಳಕೆ ಇದ್ದು ; ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.

‘ಆವಾಹಿತೋಭವ’ – ಪೂಜಾ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗುವ `ಆವಾಹನಾಮುದ್ರಾ’ ಚತುರ ಹಸ್ತವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಮುದ್ರೆಯು ಎರಡು ಅಂಗೈಗಳ ಕಿರುಬೆರಳ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳೆರಡರ ಕೂಡುವಿಕೆಯಿಂದಾದ ಸಂಯುತ ಮುದ್ರೆ. ಇದು ಚತುರ ಹಸ್ತಗಳೆರಡರ ಸೇರುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಚತುರಶ್ರಗಳ ಅಂಗೈ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಯೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮುದ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆದಿತಿ ಮುದ್ರೆ ಚತುರ ಹಸ್ತವೇ ಅಗಿದೆ. ಆದರೆ ಉಳಿದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿಡಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಪತಾಕ ಚತುರವೆಂದು ಕರೆಯುವ ಕ್ರಮವಿದೆ. ಈ ಮುದ್ರೆಯ ಉಪಯೋಗ ಬೆಳಗ್ಗಿನ ಸೀನು ನಿವಾರಣೆಗೆ, ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆಗೆ, ಆಕಳಿಕೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಶಕ್ತಿ ಸಂಚಯಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿ.

ವಿನಿಯೋಗ : ಕಸ್ತೂರಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಎಂಬ ಅರ್ಥ, ಚಿನ್ನ, ತಾಮ್ರ ಮುಂತಾದ ಲೋಹಗಳು, ಕಣ್ಣು ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುವುದು, ದು:ಖ, ಖೇದ, ರಸಸ್ವಾದನೆ, ಕಣ್ಣು, ಜಾತಿಭೇದಗಳು, ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡುವುದು, ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವುದು, ಸರಸ, ನಿಧಾನ ನಡಿಗೆ, ತುಂಡರಿಸುವುದು, ಆಸನ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ಚಿಕ್ಕತುಂಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಮುಖ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ವಿನಯ, ನಿಯಮ, ಚಾತುರ್ಯ, ಬಾಲಕ, ರೋಗಿ, ಸತ್ವ, ವಂಚನೆ ಮಾಡುವುದು, ಯೋಗ್ಯ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಹಿತಕರ, ಸತ್ಯ, ಪಥ್ಯ, ಧೂಳು, ಗೋರೋಚನ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಕರ್ಪೂರ, ಗಲ್ಲ, ಮುಖ, ಹಣೆ, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘ ನೋಟ, ಪ್ರೇಮಿ, ನಯ, ನೀತಿ, ಕನ್ನಡಿ, ಕೆನ್ನೆ, ಕರ್ಣಪತ್ರ, ವಜ್ರ, ಪಚ್ಚೆರತ್ನ, ‘ಸಾಕು, ಇಷ್ಟೇ’ ಎನ್ನಲು, ಸಮತೋಲಿತ ಭಾವ, ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿ, ಕಸ್ತೂರಿ, ಲೇಪನ, ಪೀಠ, ಚೂರು, ಕಟಾಕ್ಷ, ಚಾಟೂಕ್ತಿ, ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳುವುದು, ಮೃದುಮಾತು, ತಲೆಗೆ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚುವುದು, ನೆಕ್ಕುವುದು, ವಿಚಾರ, ಲಜ್ಜೆ, ಊಹಾಪೋಹ, ದಾಳ ಬಿಡುವುದು, ಮಾರ್ದವ, ಸಕ್ಕರೆ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಕರ್ಣಕುಂಡಲ, ತಪಸ್ಸು, ಕ್ರಮ, ಉಚಿತ ವಾಕ್ಕು, ಅವಮಾನ, ಚಲನೆ, ನಂಬಿಕೆದ್ರೋಹ, ನಾಭಿ, ಆಟಗಳು, ಪ್ರೀತಿ, ಪ್ರತಿಭೆ, ತೀರ್ಪು, ಕೋಪ, ಚಿಂತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಸೋಲು, ಮೈಥುನ, ಮನೆ, ಪತ್ನಿ, ಬಣ್ಣ- ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು, ನೀಲಿ, ನೀಲ-ಶ್ವೇತ, ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು, ಖಡ್ಗ, ಗುಣ-ಅಗುಣ, ಯುಕ್ತಿ, ವೇಷ, ವಾರ್ತೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸುಖ, ಶೀಲ, ಪ್ರಣಯದ ಸಂಜ್ಞೆ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ, ಆಟ, ಪ್ರೇಮ, ಶುದ್ಧತೆ, ಜಾಣತನ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸಂದೇಹ, ಅನುಕೂಲ, ಮೆತ್ತಗೆ, ವಿಚಾರ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಆಶೆ, ಸ್ಮೃತಿ, ಸಂತೋಷ, ಉತ್ತಮ ನಡತೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಜೀವನ/ಉದ್ಯೋಗ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಉಡುಪು, ಹುಲ್ಲು, ಚಿಕ್ಕ ಪಾಲು, ಏಳ್ಗೆ-ಬೀಳ್ಗೆ, ಯೌವನ, ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ, ಮನೆಗಳು, ಹೆಂಡತಿಯರು, ಹಲವು ಬಣ್ಣಗಳು, ಸೋಲು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂವಹನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಸುರತ, ಸತ್ಯ, ಅನೃತ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಯಶಸ್ಸು, ಆಭರಣ, ತೀರ್ಪು, ವಿಚಾರ, ಸ್ಮರಣೆ, ಕ್ಷಮೆ, ವಿಹಾರೋದ್ಯಾನ, ಸಿಂಧೂರ, ವಿಧಾರಣೆ, ಕೀರ್ತಿ, ಕಣ್ಣು, ಗುಣ, ಮೇಲ್ದುಟಿ, ಕೆಳತುಟಿ, ಕಿವಿ, ಚಾರಿತ್ರ್ಯ, ಲಲಿತ, ವಿವಾದ, ಗುಣ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ, ನಿಯಮ, ವಾರ್ತೆ, ಸಂಪತ್ತಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಭಕ್ಷಣೆ, ಲಜ್ಜೆ, ಪೌಷ್ಟಿಕತೆ, ದೋಷ, ತೆಂಗಿನ ಗರಿ, ಅರಣ್ಯ, ನಂಬಿಕೆ, ಸಂದೇಹ, ಸಣ್ಣ ವಸ್ತು, ವೇದಶ್ರೋತ್ರಿ, ಚಾತುರ್ಯತೆ, ಅಡಕೆ, ಸವಿಯಾದದ್ದು, ಮೃದುತ್ವ, ಶುದ್ಧತೆ, ಉಪ್ಪು, ಮೀನು, ಬಕಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಪಕ್ಷಿ, ಬಸವನ ಹುಳು, ತ್ರೇತಾಯುಗ, ಅಗ್ರಹಾಯಣ ಮಾಸ, ಉಡುಗೊರೆ, ಸಪ್ತ ಸಮುದ್ರ, ಕಪ್ಪೆಚಿಪ್ಪು, ಈಜುಕೊಳ, ಬಾವಿ, ಕೂಪ, ಬಿಲ್ಲು, ಇಂದ್ರ, ಜಿಂಕೆಯ ಮುಖ, ಬೇಟೆ, ಧ್ಯಾನ, ಲಯ, ವಿನಯ, ಯುಕ್ತಿ, ನಿಪುಣತ್ವ, ಆತುರ, ಪಥ್ಯ, ಮಧ್ಯೆ, ಅಶುಚಿ, ರುಚಿಯಾದದ್ದು, ಉತ್ಸವ, ಅಳು, ಆಲಿಸು, ವ್ಯಾಖ್ಯೆ, ಹೆಸರು, ಹೊದಿಕೆ, ಉಪಾಯ, ವಿವಿಧತೆ, ಸುಲಭ, ಅಪೂರ್ವ, ಅಪರೂಪ, ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದು, ಶೇಖರಿಸುವುದು, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೊಡೆಯುವುದು, ಉಗ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಣಯ, ದುರ್ಲಭ, ಆಶಯ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಘಟನೆ, ನಿದ್ರೆ, ಮೃದು, ನೀಲ-ಹಲದಿ-ಬಿಳಿ-ಕೆಂಪು ವರ್ಣಗಳು, ಮೆಲ್ಲಗೆ ಉಜ್ಜುವುದು, ಕುಡಿಯುವಂತಹ ತಿನ್ನುವಂತಹ ವಸ್ತು, ‘ಏನು ಮಾಡುವುದು’ ಎನ್ನಲು, ತಾವರೆಯ ದಳ, ಸ್ಮಶಾನ, ಟೊಂಗೆ, ಬಿಲ್ವ ಮರ, ಸಣ್ಣ ಮರಗಳು, ಛತ್ರಿ, ವಸ್ತ್ರ, ತಾಳ್ಮೆ, ವಸ್ತು, ಕೊಳ, ಸಿಂಹ, ವಿಮಾನ, ಸರಸ್ವತಿ, ಮರ್ತ್ಯ ಮಹೋತ್ಸವ, ಕುದುರೆ, ವಿಶೇಷವಾದ ನೀರು, ಹಕ್ಕಿಗಳ ಹಾರಾಟದ ವೇಗ, ತಪಸ್ಸು, ಸಪ್ತ ಸಮುದ್ರದ ತೀರ, ವಿರಹ, ಬೇರ್ಪಡುವುದು, ವಿಧಾತ, ಯೌವನ, ಮನೆ, ಒಲವು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸಂವಹಿಸಲು ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚತುರವನ್ನು ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೆಂದೂ, ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಅರ್ಧಯಾಮವೆಂದೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಎರಡೂ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಚತುರ ಹಸ್ತ ಹಿಡಿದರೆ ಹೂವು ಅಥವಾ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದೂ, ಕಣ್ಣಿನ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದೂ, ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಎದೆಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ನಂಬಿಕೆ, ಗಿಳಿ ಅಥವಾ ಸುಲಭ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು, ಅದೇ ಚಲನೆಯನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ವಿರುದ್ಧ ವರ್ತನೆಯೆಂದೂ ಅರ್ಥ. ಸರ್ಪಿ (ತುಪ್ಪದ) ಸಾಗರ ಎನ್ನಲು ಚತುರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಕೆಳಗಿಳಿಸುವುದು. ಪ್ರದೇಶಸೂಚೀ ಹಸ್ತವಾದ ಮಹಾಮೇರುವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಚತುರ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿರಿಸಿ ಮುಂಗೈ ಬಳಿ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಪನಸ , ಬಿಲ, ಪುನ್ನಾಗ, ಕೇತಕಿ, ಜಪಾಕುಸುಮ ವೃಕ್ಷ ಸೂಚನೆಗೂ ಚತುರದ ಬಳಕೆಯಿದೆ.

ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ನಟರಾಜನ ವಿಭಿನ್ನ ಮುದ್ರೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಅರ್ಧ ಯಾಮ ಅಂದರೆ ೧ ೧/೨ಗಂಟೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಚತುರಹಸ್ತವನ್ನು ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಂಸಾಸ್ಯ ಹಸ್ತವನ್ನು ಎದೆಯ ಮುಂದೆ ಇರಿಸಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಹಸ್ತವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚತುರ ಹಸ್ತವನ್ನು ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಇದಿರಾಗಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಸ್ತವೆಂದು ಭರತಾರ್ಣವ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ. ಭಗಿನೀ ಹಸ್ತದಲ್ಲೂ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ಭರತಾರ್ಣವ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಹಸ್ತಗಳ ಪೈಕಿ ಬಲಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಚತುರ ಹಸ್ತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತಂದು, ಎಡಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮುಖ ಮಾಡುವುದು ಧರ್ಮಯುತವಾದ ಕಾರ್ಯ ಅಥವಾ ಹಿರಿಯರು ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬೆಂಕಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವಲ್ಲೂ ಇದರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಕುಂಕುಮ ಇಡುವಿಕೆಯ ಸಂವಹನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ನಿತ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ‘ಸ್ವಲ್ಪ’ ಎನ್ನಲು, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನೋಡಲು, ‘ಬಾ’ ಎನ್ನಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಚತುರ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿನ ತೋರು ಬೆರಳನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸಿ, ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿಸುವುದು ಖಂಡಚತುರ ಹಸ್ತ ವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭರತಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ವಿನಿಯೋಗ : ಗೋರೋಚನ, ಧೂಳು, ರಕ್ತದಂತಹ ದ್ರವ, ಕರ್ಣಾಮೃತವಾದ ವಿಷಯ, ಯಂತ್ರ, ಆರ್ತನಾದ, ಛೇದ, ಮಂದಾರವೃಕ್ಷ. ಖಂಡ ಚತುರದ ಕಿರುಬೆರಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದರೆ ಅದು ಅರ್ಧ ಚತುರ ಹಸ್ತವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿನಿಯೋಗ : ಮಧುರ ರಸವಸ್ತುಗಳ ಆಸ್ವಾದನೆ, ಕೃ ಧಾತು ಅಥವಾ ಮಾಡುವುದು, ಸುವರ್ಣಮುಖೀ ನದಿ. ಎಡಗೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಚತುರವನ್ನು ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರವನ್ನು ಚತುರದ ಮೇಲೆ ಇಡುವುದು ಆನಂದ ಪರ್ವತ ಎಂಬ ಪರ್ವತ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

**********