- ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂ. ಭಟ್

ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಅಂಗ ಚಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ನರ್ತನದಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಅದರಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಂತಹ ಮಾಧ್ಯಮದ ಮೂಲಕ?

ಮುಖದ ಅಭಿನಯ ಕಣ್ಣಿನ ಹಾವಭಾವಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಮೆರುಗು ಎಂಬ ಭಾವನೆಗೆ ಸವಾಲು ಒಡ್ಡಿರುವ ನೃತ್ಯದ ಹೆಸರೇ ಛಾವ್! ಥಳಥಳಿಸುವ ಕಿರೀಟಗಳು, ಬೃಹತ್ ಮುಖವಾಡಗಳು, ಕೇಳುಗರ ಎದೆ ನಡುಗಿಸುವ ಢಮ ಢಮ ಢಮ ಡಂಗುರಗಳ ಶಬ್ದ, ನಾದಸ್ವರ, ನೋಡನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಒಂದಾದ ಮೇಲೊಂದರಂತೆ ಚಕಚಕ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಬಂದು ತಿರುತಿರುಗಿ ಹೊರಳಿ ಹೋಗುವ ಗಣಪತಿ, ಷಣ್ಮುಖ, ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಈಶ್ವರ, ಅಸುರರು, ಹತ್ತು ಹಸ್ತಗಳ ಆಯುಧಪಾಣಿ ಉಗ್ರ ಸ್ವರೂಪಿಣಿ ದುರ್ಗೆ, ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ ಬೃಹದಾಕಾರದ ನಂದಿ, ಸಿಂಹ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಪಕ್ಷಿಗಳ ಮುದಗೊಳಿಸುವ ನೃತ್ಯ, ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಬಿಡುವೇ ಇಲ್ಲದ ಉತ್ಸುಕತೆ : ಛಾವ್ ನೃತ್ಯದ ಸ್ವರೂಪ.

೧೮-೧೯ನೇಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜರುಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಛಾವ್, ಇಂದು ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಹಾಗೂ ಒರಿಸ್ಸಾಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಚನೆ, ಕಥಾಭಾಗಗಳು, ನರ್ತನಶೈಲಿ, ವೇಷಭೂಷಣದ ರೀತಿ ಹಾಗು ಆಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ದೊಡ್ಡಾಟವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪೋಷಕರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ನುರಿತ ನರ್ತಕರೂ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಒರಿಯಾ ರಾಜರುಗಳು ಯುದ್ಧರಂಗಕ್ಕಿಳಿದಾಗ ಯುದ್ಧದ ಹುರುಪು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ತೀವ್ರಲಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು ನುಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡದ್ದಾದರೂ, ಈ ನೃತ್ಯವು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಅಭಿನಯದರ್ಪಣಗಳ ಮೂಲಭೂತ ನಿಯಮಗಳನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತದೆ !

ಸರೈಕೆಲ್ಲಾ (ಜಾರ್ಖಂಡ್), ಪುರುಲಿಯಾ (ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ) ಹಾಗೂ ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್ (ಒರಿಸ್ಸಾ) ಆಯಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ‘ಛಾವ್ನ ಮೂರು ಶೈಲಿಗಳು. ಈಶಾನ್ಯ ಒರಿಸ್ಸಾದ ಗುಡ್ಡುಗಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳ ಕಲಾಕೌಶಲ, ಬಂಗಾಲದ ಪುರಾಣಕಥೆಗಳು, ವೈದಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಗಳ ಪ್ರಭಾವದ ಅಪರೂಪದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣ ಛಾವ್.

ಛಾವ್ – ಶಬ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಛಾಯಾ ಶಬ್ದದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು; ನೆರಳು, ಮುಖವಾಡ ಹಾಗೂ ಅನುಕರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಮೌಖಿಕ ಸ್ವರಗಳಿಲ್ಲದೇ ಕೇವಲ ವಾದ್ಯಗಳೇ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಒದಗಿಸುವುದು ಈ ನೃತ್ಯದ ವಿಶೇಷ. ಧನ್ಸಾ, ನಗಾರಾ, ಛಡ್‌ವಡಿ, ಢೋಲು ಹಾಗೂ ಧಂಬಾಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಉಪಕರಣಗಳು.

ಜಾನಪದ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಗಳೆರಡರ ಸೊಗಡನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಬಿಹಾರ್, ಒರಿಸ್ಸಾ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಹಲವಾರು ಕಲಾವಿದರು, ಕಲಾಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ವಂಶಗಳು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ.

- ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂ. ಭಟ್

ಅದು ೧೮೭೩. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಚಳುವಳಿಯ ತೀವ್ರ ಕಾವು. ಆಂಗ್ಲರ ದುರಾಡಳಿತ, ಮೇಲ್ವರ್ಗಗಳ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ. ಅಜ್ಞಾನ, ಬಡತನಗಳು ಜನರನ್ನು ಹಣಿದು ಹಾಕಿದ್ದ ಸಮಯ. ಆಗ ‘ಸತ್ಯಶೋಧಕ ಸಮಾಜ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ಜ್ಯೋತಿ ಬಾ ಪುಲೆ ಅವರಿಗೆ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ದಕ್ಕಿದ ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರ ‘ಪೋವಾಡ ಹಾಗೂ ‘ತಮಾಷಾ ಎಂಬೆರಡು ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು.

ಕ್ರಾಂತಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಪುರಾಣದ ಕಥೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಯಾಜಮಾನ್ಯದ ಶೋಷಣೆ, ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಸಮಾಜ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐಕ್ಯತೆಯ ಧ್ಯೇಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಾಗ. ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಶಿವಾಜಿ ಪೊವಾಡದ (ಮರಾಠಿ ಯೋಧರ ಶೌರ್ಯ, ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಲಾವಣಿ) ಮೂಲಕ ಕೆಳವರ್ಗಗಳ ಧೀರೋದಾತ್ತ ನಾಯಕನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ. ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವರ್ಗದ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ, ಆವರೆಗೆ ಅನಾವರಣಗೊಂಡಿರದ ಅನೇಕ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸತ್ಯಗಳು ಈ ಜನರ ನೈತಿಕ ಬೆಂಬಲಕ್ಕೆ ನಿಂತದ್ದು ಪೊವಾಡದ ಹಾಡುಗಳ ಗುಂಗಿನಿಂದಾಗಿ. ಭೂಮಾಲೀಕರ ಮನ ಕರಗಿಸಿದ್ದೂ ಇವುಗಳೇ!

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಾದ ವಿವಿಧೆಡೆಗಳಿಂದ ಆರಿಸಿದ ಜನರನ್ನು ತಮಾಷಾ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಾಯಿತು. ತಮಾಷಾದ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಹಾಗೇ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಬದಲಾವಣೆ ತರಲಾಯಿತು. ಕೆಳವರ್ಗಗಳ ಜನರ ಇತಿಹಾಸ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಪುನರ್‌ಶೋಧ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ತಮಾಷಾ, ಪೊವಾಡಾಗಳು ಹೊಸ ಮೆರುಗು ಪಡೆದು ಜನಪ್ರಿಯವಾದದ್ದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜನರ ನಿತ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಭಾಗಗಳಾದವು. ಮುಂದೆ ಬಂಗಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಲ್‌ದತ್ ೬೦-೭೦ರ ದಶಕದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಾತ್ರಾವನ್ನು ಇದೇ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.

ಈ ಶತಮಾನದ ೫೦ರ ದಶಕ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಛತ್ತೀಸ್‌ಘರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು ಜನಪದ ನೃತ್ಯ ‘ನಚ್ಚಾದ ಪುನರ್ಜನ್ಮದೊಂದಿಗೆ. ಅದರ ಕಾರಣಕರ್ತ ರಾಯ್‌ಪುರ್ ಎಂಬ ಚಿಕ್ಕ ಊರಿನ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಉತ್ಸಾಹಿ ಯುವಕ ಹಬೀಬ್ ತನ್ವೀರ್. ಹಬೀಬ್ ರಂಗಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದದ್ದು ಯುರೋಪಿನ ರಾಯಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಡ್ರಾಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಓಲ್ಡ್‌ವಿಕ್ ಥಿಯೇಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ.

ಹಬೀಬ್ ತನ್ವೀರ್ ವೃತ್ತಿ ಬದುಕನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗಿನ್ನೂ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು ಸಮಕಾಲೀನ ರಂಗಭೂಮಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅರಿವಾದದ್ದು, ‘ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ರಂಗಪ್ರಕಾರಗಳು ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದ ಆಶೋತ್ತರಗಳು, ಜೀವನ ವಿಧಾನ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಹಾಗೂ ಮೂಲಭೂತ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಲು ಅಶಕ್ತವಾದವು ಎಂದು! ಹಾಗೆಂದು ಛತ್ತೀಸಘರ್‌ನ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ ನಚ್ಚಾದಲ್ಲಿ ಸಮಕಾಲೀನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಇದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ತನ್ವೀರರೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಯಾ ಥಿಯೇಟರ್ನ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಜಾನಪದ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಅವರ ಕಲೆಗೆ ಕುಂದು ಬರದಂತೆ ಹಾಗೂ ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ಹಲವೆಡೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳಾದವು. ಈ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ವಿನೂತನ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದದ್ದು ಅವರ ಮೂಲ ನಾಟಕ ‘ಆಗ್ರಾ ಬಜಾರ್. ೧೯೬೩ ರಲ್ಲಿ ರಾಜಾಸ್ತಾನೀ ಜಾನಪದ ಕಥೆಯೊಂದರ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಚರಣ್‌ದಾಸ್ ಚೋರ್ ಜನಪದ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇಂದಿಗೂ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿರುವುದು ಈ ನಾಟಕದ ಗಟ್ಟಿತನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಹಬೀಬ್ ತನ್ವೀರ್‌ರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಸಮಕಾಲೀನಗೊಳಿಸಿ ಆ ಮೂಲಕ ಪ್ರಸಕ್ತ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದವು. ಬರಹವೊಂದು ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ ‘ತನ್ವೀರ್‌ರ ಜನಪದದೆಡೆಗಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರೀ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನವಾದೀ ತುಡಿತಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಈ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿರುವ ಅದ್ಭುತ ಸೃಜನಶೀಲ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಇದರ ಕಲಾತ್ಮಕ ಶಕ್ತಿಯ ಅರಿವಿನಿಂದ ಬಂದಿದ್ದು!

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇಂಥಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸುವಷ್ಟು ಆಗಿದೆಯಾದರೂ (ಕಂಬಾರರು, ದೇವನೂರು) ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿರಳ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ, ಬಿ. ವಿ. ಕಾರಂತರ ರಂಗ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಒಂದೆರಡು ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಆದರೆ ಒಂದು ಚಳುವಳಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಜನಪದ ಪ್ರಕಾರವೊಂದರ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಈ ಕೆಲಸ ಇನ್ನೂ ಆಗಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಸಮಕಾಲೀನ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹೌದು. ಪುರಾಣವನ್ನು ಸಮಕಾಲೀನವೂ ಹೌದೆಂಬಂತೆ ಬಿಂಬಿಸುವ, ಕಾಲದ ಎಲ್ಲ ಪರಿಮಿತಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ನಿತ್ಯ ಸತ್ಯವೊಂದನ್ನು ಸಂವಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಅವಕ್ಕಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೂರ್ತವಾಗಿ, ದೈನಂದಿನ ಭಾವಲೋಕವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರೆ ಚೆನ್ನ. ಜಾನಪದದ ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲ, ದೇಶಗಳು ನಮ್ಮ ಇಂದಿನ ಕಾಲ ದೇಶಗಳೇ ಆದಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

- ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂ. ಭಟ್

ಇದು ಬರಿ ಟಿವಿ, ಸಿನೆಮಾಗಳ ಯುಗ, ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳೆಲ್ಲ ಈಗ ಮೂಲೆ ಸೇರಿಬಿಟ್ಟವು ಅಂತ ಹಳಹಳಿಸುವವರಿಗೆ, ಜಾನಪದ ಏನಿದ್ದರೂ ಅನಕ್ಷರಸ್ಥರಿಗೆ ಅಂತ ಮೂಗಳೆಯುವವರಿಗೆ ಇಲ್ಲೊಂದು ಸವಾಲಿದೆ. ಅದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ಼. ಲಾವಣಿ ಅನ್ನೋ ಶಬ್ಧ ಕೇಳಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಜನ ಪುಳಕಿರಾಗೋದು ನೋಡಿದರೆ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ನೋಡುಗರ ಕೊರತೆಯಿದೆ ಅನ್ನೋ ವಾದ ಶುದ್ಧ ಸುಳ್ಳು ಅಂತ ಮನವರಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಡಾ/ ಬಲವಂತ ಗಾರ್ಗಿ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ ‘ಲಾವಣಿ ಚುರುಕಿನ ಅಂಗ ಚಲನೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಣಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸುವ ಕಾವ್ಯ ಕಥನ ಶೈಲಿಯ ನೃತ್ಯ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಔರಂಗಜೇಬ್ ಹಾಗೂ ಶಿವಾಜಿಯ ನಡುವಿನ ನಿರಂತರ ಕಾಳಗದ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸೈನಿಕರ ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ತಮಾಷಾದ (ನಮ್ಮ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸ್ವರೂಪದ್ದು) ಅತೀ ಮುಖ್ಯ ನೃತ್ಯ ಭಾಗವೇ ಲಾವಣಿ.

ಚುರುಕಿನ ಬೀಟ್ಸ್‌ಗಳು, ತಾರಕದ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ, ಪ್ರಣಯದ ಸವಿಸ್ತಾರ ಅಭಿನಯ, ನರ್ತನದ ನಡುನಡುವೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೊಂದಿಗೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ಲಾವಣಿಯ ವಿಶೇಷತೆಗಳು. ಇದರಲ್ಲಿ ನರ್ತಕಿಯರು ಸಂಭಾಷಣೆ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ತಟಕ್ಕನೆ ಅತ್ಯಂತ ಚುರುಕಿನ ನೃತ್ಯ ಆರಂಭಿಸಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಪಂಚ್ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಇಂದು ಮನೋರಂಜನೆ, ಜನಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ನೀತಿಭೋಧೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಗಣ್, ಗವಳಣ್, ರಂಗಭಾಜಿ, ವಗ್, ಮುಜರಾ ಈ ನೃತ್ಯದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳು. ನಾಲ್, ತುಂತುಣಾ, ಸಂಬಳ್ ಹಾಗೂ ಗೆಜ್ಜೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಮುಖ ವಾದ್ಯಗಳು. ಇದನ್ನು ‘ಖಡೀ ಲಾವಣಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರದ್ದೇ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪ ‘ಬೈಠಕೀ ಲಾವಣಿ (ನಮ್ಮ ಜಾಗರದಂತದ್ದು) ಕುಳಿತು ನೀಡುವ ಪ್ರದರ್ಶನ.

ಲಾವಣಿ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯವಾದರೂ ಅಭಿಜಾತದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಪರಿಪೂರ್ಣ ನೃತ್ಯ ಶೈಲಿಯೇ ಆಗಿ ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೇಯ ಶತಮಾನದ ಶಾಹು ಮಹರಾಜ್ ಹಾಗು ನಂತರದ ಪೇಶ್ವೆಗಳ ಕಾಲ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಚ್ಛ್ರಾಯದ ಕಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಮುಂದೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ ತಪ್ಪಿದ ನಂತರ ಕಲಾವಿದರ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಚನೀಯವಾಯಿತು. ೨೦ನೇಯ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುದಾಸ್ ಭಾವೆಯಂತಹ ಸುಧಾರಕರಿಂ಼ದಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗೆ ಬಂದ ಲಾವಣಿ ಜನರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನ ದೊರಕಿಸಿಕೊಂಡಿತು.

ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಭರ್ಜರಿ ಜನಜಂಗುಳಿಯ ನಡುವೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತಾವೂ ನರ್ತಿಸಲು ತೊಡಗುವ ಜನರಿಗೇನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ. ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಜನರ ಹೃದಯ ವೈಶಾಲ್ಯ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ಇಲ್ಲಿನ ಸಾಂಗ್ಲಿ,ಸತಾರ್, ಕೊಲ್ಲಪುರ, ಖಾಂದೇಶ್, ಮರಾಠಾವಾಡ ಮೊದಲಾದವೆಡೆ ತಮಾಷಾ ಕಲಾವಿದರ ಫ಼ಡ್ ತಾಂಡಾ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಈ ಕಲೆಯನ್ನೇ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.

ಸುರೇಖಾ ಪುಣೇಕರ್, ಛಾಯಾ ಮಾಯಾ ಕುಟೇಗಾವಂಕರ್, ಮಾಯಾ ಜಾಧವ್, ಮೊದಲಾದ ಕಲಾವಿದರಿಂದಾಗಿ ಲಾವಣಿ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಮರಾಠಿಗರು ಹೇಳುವಂತೆ ‘ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಾಚ ಲೋಕಲ್ಯಾಟಾಚಿ ಶಾನ್,ಅಣಿ ಜಾನ್ ಮಣ್ಚೆ ಲೋಕನೃತ್ಯ ಲಾವಣಿ.

- ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂ. ಭಟ್

ಕಳೆದ ಸಂಚಿಕೆಯ ಲೋಕ ಭ್ರಮರಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ನೋಡಿದ್ದು ಲಾವಣಿ ಲೋಕದ ಬಾಹ್ಯ ಮುಖವನ್ನಷ್ಟೇ..ಲಾಸ್ಯ, ನೃತ್ತ, ವೈಭವ, ಬಿಸುಪುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲದ ಈ ನೃತ್ಯ ತನ್ನ ಪ್ರಣಯಾತ್ಮಕ ಶೈಲಿಯಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರ ಕಟುಟೀಕೆಗೂ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರತ್ತ ಇದೀಗ ಒಂದು ನೋಟ…

… ಉಳಿದದ್ದೇನೇ ಇರಲಿ, ಲಾವಣಿ ಕಲಾವಿದರ ಖಾಸಗಿ ಬದುಕಿನ ಜಗತ್ತನ್ನೊಮ್ಮೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಲಾವಣಿ ನರ್ತಕರ ನಗು ಉಲ್ಲಾಸಗಳು ಕೇವಲ ಅವರು ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ರಂಗಮಂಚಕ್ಕೆ ಕೊಡುವ ಗೌರವವಷ್ಟೇ ಎಂಬ ಸತ್ಯ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಲಾವಣಿಯನ್ನೇ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಕಲಾವಿದರ ಸಂಖ್ಯೆ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಸಾವಿರ.

ಕಡವತ್, ಡೋರೀ, ಕೈಕಡೀ, ಗೋಂದೋಳಿ, ಡೋಂಬ್ರೀ, ಕೊಲಾಟಿ ಮೊದಲಾದ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜನಾಂಗಗಳಿಗೆ ಸೇರಿರುವ ಇವರಲ್ಲಿ ಶಾಲೆ-ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವವರು ತೀರಾ ವಿರಳ. ಒಮ್ಮೆ ಒಂದು ತಂಡವನ್ನಿವರು ಸೇರಿದರೆಂದರೆ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಅಲ್ಲೆ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ನವಾರಿ ಸೀರೆಯನ್ನುಟ್ಟು, ಭರ್ಜರಿ ಮೇಕಪ್ ತೊಟ್ಟು ನರ್ತಿಸುವ ಈ ಕಲಾವಿದೆಯರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಮದುವೆಯಾಗದೇ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಲಾವಣಿ ತಂಡಗಳಿಗೆ ಆ ತಂಡದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನೃತ್ಯಗಾತಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದಾಗ ಆ ತಂಡಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲು ಲಾಭದ ಹಣವನ್ನು ತಾವೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ದಕ್ಕುವ ಹಣ ಅತ್ಯಲ್ಪ. ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಮಂತರು ಏರ್ಪಡಿಸುವ ಖಾಸಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಂದಾಗಿ ಬರುವ ಹಣದಿಂದ ಇವರ ಬದುಕು ತುಸು ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಾಗಿದರೂ ಅದನ್ನು ನಂಬಿ ಕೂರುವಂತಿಲ್ಲ. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಕಾಲಿಟ್ಟ ನಂತರ ಇವರ ಬದುಕು ನಿಜಕ್ಕೂ ದಯನೀಂii. ಸರಕಾರ ಕೊಡುವ ವೇತನವೂ ಅತ್ಯಲ್ಪ.

ಹಿಂದೆಲ್ಲಾ ಇಲ್ಲಿನ ಆಳುವ ವರ್ಗ ಲಾವಣಿ ನರ್ತಕಿಯರನ್ನು ದೈಹಿಕ ಸಂಬಂಧಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಇತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ, ನರ್ತಕಿಯರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವುದಾಗಿ ನಂಬಿ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಾದಾಗ ಕೈಕೊಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವರೇ ಹೆಚ್ಚು. ಆಗೆಲ್ಲಾ ಈ ನರ್ತಕಿಯರು ಮಗುವನ್ನು ತಮ್ಮ ತಂದೆತಾಯಿಗಳಲ್ಲಿಗೋ, ದೂರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳಲ್ಲಿಗೋ ಕಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಾದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮಡಿವಂತ ಮಹಿಳೆಯರು ಲಾವಣಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವುದೂ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನ ವಿಷಯ!

ಮರಾಠಿ ದಲಿತ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕುರಿತಾದ ಹಲವು ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕಿಶೋರ್ ಶಾಂತಾಬಾಯಿ ಕಾಳೆ ಬರೆದ ‘ಕೊಲ್ಯಾಟಾಚೀ ಫೋರ್ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ತಾಯಿ, ಲಾವಣಿ ಕಲಾವಿದೆ ಶಾಂತಾಬಾಯಿ ಕಾಳೆ ಅವರ ಬದುಕಿನ ಸವಿಸ್ತಾರ ಚಿತ್ರಣವಿದೆ.

ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರಸಕ್ತ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಾವಣಿಗಳನ್ನು ಸಿನೆಮಾ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ರೀಮಿಕ್ಸ್ ಮಾಡಿ ನೋಡುಗರ ಅಭಿರುಚಿನೈಚ್ಯಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರ ಆಕ್ರೋಶ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಲಾವಣಿ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಾರೀಕರಣಗೊಂಡಿರುವುದಂತೂ ನಿಜ. ಆದರೆ ಈ ಬಗೆಯ ವ್ಯವಸಾಯೀಕರಣದಿಂದಾಗಿ ತಮ್ಮ ಬದುಕು ಬಹಳಷ್ಟು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಹಲವು ನರ್ತಕಿಯರ ಅಭಿಮತ.

ಈ ಅಪರೂಪದ ನೃತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಉಳಿವಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ಲಾವಣಿ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕುರಿತಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗೂ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಲಾವಣಿಯ ಉಚ್ಛ್ರಾಯದ ದಿನಗಳು ಮರುಕಳಿಸಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಕಲಾವಿದರ ಆಶಯ.

ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಬಿಡಿ. ಅದರ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಉಳಿಸಿಹೋಗಿ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಲೆಯೊಂದು ಆಯಾಯ ಕಾಲದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಕುರಿತು ಸಾದ್ಯಂತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನರ್ತನ ಕಲೆಗಳು ಈ ಸಂಗತಿಗಳ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೇಟು ಹಾಕುವ ಬಗ್ಗೆ ಆಪಾದನೆಗಳಿದ್ದರೂ, ಜಾನಪದೀಯ ಶೈಲಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೂ ಇಂತಹ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾ ಜನಮನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಮೀಪವೆನಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇದುವರೆಗೆ ತಮ್ಮ ಮುಂದಿಟ್ಟಿರುವ ಅಂಕಣಗಾರ್ತಿ ಈ ಬಾರಿ ಜಾನಪದದ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತತೆ, ಸಮಕಾಲೀನ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಮೂಲಕ ಜಾನಪದದ ವಿಸ್ತರಣಾರೂಪ, ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯತೆಗಳ ಕುರಿತು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ಮುಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದ್ದಾರೆ…

- ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂ. ಭಟ್

…ನನಗನ್ನಿಸೋ ಹಾಗೆ, ಇವತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹಾಗೂ ರಂಗಭೂಮಿ ಇವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಸಂವಹನ. ಮನರಂಜನೆ ಕೂಡಾ ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಆಯಾಮ. ಈ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ಶತಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ತನ್ನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಜಾನಪದ. ಹೇಗೆಂದರೆ,

೧. ಜಾನಪದ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (ಗಾಯನ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಪ್ರದರ್ಶಕ ಕಲೆಗಳು) ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಾಧಾರಿತವಾದಂತವು. ಹೀಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ಜನರೊಡನೆ ತಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಿಕಟಸಂಪರ್ಕ, ಸಂಬಂಧ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆಪ್ತತೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

೨. ಯಾರದೇ ಯಾಜಮಾನ್ಯಕ್ಕೂ ಒಳಪಡದೆ ಅನಾಮಿಕವಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಕಾಲ, ದೇಶ, ಸಂದರ್ಭ, ವಾತಾವರಣ, ಜನಾಂಗಗಳಿಗೂ ಅವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಬಹುದಾದ ಅನುಕೂಲತೆ ಅವಕ್ಕಿದೆ.

೩. ಅವುಗಳ ಭಾಷೆ, ಪದಗುಚ್ಚ, ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಬಳಸುವಂತಹುದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕಲೆಗಳು ಸಂದರ್ಭಜನ್ಯವಾದವು. ಜನಾಂಗದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೊಂದನ್ನು ಪೂರೈಸಲೆಂದೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಂಥವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವೀಕೃತಿ ಅವಕ್ಕಿದೆ. ಅಂದಂದಿನ ಸಮಾಜ, ಸಮುದಾಯ, ಕಾಲದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದರ್ಶನಕಲೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ, ಹಾಗೂ ಸ್ವೀಕೃತಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಒದಗುತ್ತದೆ.

೪. ಅವು ಸಮಾಜದ ಯಾವುದೇ ವರ್ಗವನ್ನು ದೂರೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದು ನಮ್ಮಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡಿಸಬಲ್ಲ ಸಹಜ ಧಾಟಿ, ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ, ಅನಾವರಣಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡುವ ತನ್ನ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಾಗಿ ಬಹುಮುಖಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಗಳಿಗೆ (ಠಿಟuಡಿಚಿಟiಣಥಿ) ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸಿದೆ. ಎಗ್ಯಾಲಿಟೇರಿಯನ್ (ಇgಚಿಟiಣಚಿಡಿiಚಿಟಿ- ಸಮಾನತೆ) ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುವ ಜಾನಪದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿ, ಪ್ರತಿರೋಧದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕೂಡಾ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಆದರ್ಶ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು ಸಂವಹನದ ಅನಂತ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಜಾನಪದ ನಮ್ಮೆದುರು ತೆರೆದಿರಿಸಿದೆ. ಈ ಅಂಶವನ್ನು ಮನಗಂಡ ಸಮಕಾಲೀನ ರಂಗಭೂಮಿ ಜಾನಪದವನ್ನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಹಿಂಜರಿದಿಲ್ಲ. ಜಾನಪದದ ಉಳಿವು- ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಆತಂಕಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಈ ದಿಸೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಹುದೆನಿಸುತ್ತದೆ.

ಜಂಬೋ ಸರ್ಕಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಸ್ಯಾಟಿನ್ ಸಾರಿ ಕ್ಲೈಂಬಿಂಗ್ ಕಲೆ ಟಿಮ್ ಸಪ್ಪ್‌ಲ್‌ರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಮಿಡ್ ಸಮ್ಮರ್ ನೈಟ್ ಡ್ರೀಮ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ರಂಗಕೌಶಲವಾಗಿ ಅರಳಿದ್ದು ಹೌದಾದರೂ, ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹದ್ದೇನಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ದಂತಕಥೆಯೆನಿಸಿದ ರತನ್ ಥಿಯಾಮ್‌ರಂತಹ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತವನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (ಋತುಸಂಹಾರ ನಾಟಕ). ಈ ಎರಡೂ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಆಯಾ ನಾಟಕದ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ದೃಶ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಜೃಂಭಿಸಿದವು. ಇಂತಹ ಆಕರಗಳು (ಲಂಬಾಣಿಗಳ ಉಡುಗೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿ ನಂದಿಕುಣಿತ, ಮಲ್ಲಗಂಬ…ಇತ್ಯಾದಿ..) ಜಾನಪದದ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಹೇರಳವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ.

ತನ್ನ ಮೂಲಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಒಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಯಾವುದೇ ಕಲೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಜಾನಪದ ರಂಗಭೂಮಿ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಲಾವಿದರು, ವೇಶಭೂಷಣ, ಮುಖವಾಡಗಳು, ಬಣ್ಣ, ಎತ್ತರದ ಧ್ವನಿ, ಸಂಯೋಜನೆ- ಇವುಗಳು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ದೃಶ್ಯ ವೈಭವ ಹಾಗೂ ಚುರುಕಾದ ಯೋಜಿತ ಆಂಗಿಕ ಚಲನೆಗಳಿಂದಾಗಿ. ಜಾನಪದದ ಈ ಅಂಶ ಸಮಕಾಲೀನ ರಂಗಭೂಮಿಯ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಹಾಗೂ ವಾಚಿಕಾಭಿನಯದೊಡನೆ ಬೆರೆತಾಗ ನೋಡುಗರ ಕಣ್ಣು, ಬುದ್ಧಿ ಎರಡಕ್ಕೂ ಹಬ್ಬ !

ಸಮುದಾಯಗಳ ಆಚರಣೆ ಜೀವನ ವಿಧಾನ, ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯಗಳ ರೂಪಕವೆನಿಸಿರುವ ಜಾನಪದವು ಏಕರೂಪಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ (moಟಿoಛಿuಟಣuಡಿe) ದಾಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅನನ್ಯತೆಯ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಚಲನಶೀಲವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ತಲೆಯೆತ್ತಬೇಕಾಗಿದೆ.

- ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂ. ಭಟ್

ಕಲೆ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವಂತಿಕೆಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಸಂಕೇತ. ಜಾನಪದ ಜನಪದದ, ಸಮುದಾಯಗಳ ಜೀವಂತಿಕೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರತಿಫಲನ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಂಪರೆಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಜನಪದ ರಂಗ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಿಧದ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ (ಯುನಿವರ್ಸಾಲಿಟಿ) ವ್ಯಾಪಕತೆ ಇದೆ. ಜನಪದ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ವರ್ಗ ಧರ್ಮಗಳ ತಾರತಮ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಜಾನಪದ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲಾಪ್ರಕಾರಗಳ ನಡುವಣ ಸಂಬಂಧ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದದು. ಅವು ಒಂದು ಇನ್ನೊಂದರ antithesis ಅಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಇದು ಕೊಡುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಸಂಬಂಧ. ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ಅಂತೆಯೇ ಇಂದಿನ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯದ ಪ್ರೇರಣೆಯೂ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಗ್ರೀಕ್ ಟ್ರಾಜಿಡಿ ಹಾಗೂ ಕಾಮಿಡಿಗಳ ಮೂಲವೇ ಅಲ್ಲಿನ ಫಲವತ್ತತೆ ಕುರಿತಾದ ಆಚರಣೆಗಳು (fertility rituals) ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮ್ಯ ದೈವಗಳು. ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರಂಗಭೂಮಿ ಬೆಳೆದದ್ದು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿನ ಜಾನಪದ ಉತ್ಸವ ಆಚರಣೆಗಳ ಅಂಶಗಳಿಂದಲೇ. ಆದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇವತ್ತು ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವ ರಂಗ ಕಲೆಗಳು ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕಾರು ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನವು. ಜಾನಪದ ಎಂದಿಗೂ ನಿಂತ ನೀರಲ್ಲ. ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಜಾನಪದ ಚಲನಶೀಲತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಹತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಬಳಿಕೆ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ದೇಸೀ ಭಾಷೆಗಳು ಬಲಗೊಂಡಾಗ ಸಂಸ್ಕೃತ ರಂಗ ಭೂಮಿ ಕೆಲಕಾಲ ಜಡಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆಗ ಜಾನಪದ, ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳು, ದಂತ ಕಥೆಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಆ ಕೊರತೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದವು. ಅಲ್ಲದೇ ಪುರಾಣ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕಗಳ ಕಥೆಗಳು ಜಾನಪದದ ಮೂಲಕವೇ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದವು. ಇಂದಿಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸೂತ್ರಧಾರ ಜಾನಪದದಲ್ಲಿ ರಂಗಣ್ಣ, ಭಾಗವತನಾಗಿ ಬಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿನ ವಿದೂಷಕ ಹನುಮನಾಯಕ, ಕೋಡಂಗಿ, ಕೋಮಾಲಿ, ಜೂತಾನ್-ಮಿಯಾನ್ ಆಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಜಾನಪದ-ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕೊಡುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಜಾನಪದವು ಸಮಾಜದ ಜನರ ದೈನಂದಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರವಾದದ್ದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದ ಜನಗಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಆತ್ಮೀಯವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಅವು ಮನುಷ್ಯನ (ಅವನ ಎಲ್ಲ ವೈರುಧ್ಯ ಹಾಗೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ), ಸಹಜ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಅಂದಿನ ಪೇಶ್ವಾ-ಮರಾಠರ ಹೀರೋಯಿಸಮ್, ಸಂಗೀತ ಮೋಹಪೂರ್ವಕ ಆಶಾವಾದ, ಛಲ, ಪೌರುಷತ್ವ, ಸ್ತ್ರೀ ಚಿತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದ ಬೃಹತ್ ಕಣಿವೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಪರಂಪರಾಗತ ನೈತಿಕತೆ, ರಾಮಲೀಲಾ ಕೃಷ್ಣಲೀಲಾಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಂಗಾಲದ ಜಾತ್ರಾ ತೀವ್ರ ದೇಶಭಕ್ತಿ, ರಂಗಪರಂಪರೆಯ ಸಭ್ಯತೆ, ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥದ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಆಚರಣೆಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನವಿಧಾನದ ಹೊಳಹುಗಳನ್ನು ಸಾದರಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಳಾಂಗಣ ಪ್ರೇಕ್ಷಾಂಗಣದ ಕಲ್ಪನೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮೊಡನೆ ಚಾತ್ರದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಂತಹ ರಂಗ ಭೂಮಿಯ (Picture frame stage) ಅಥವಾ ಒಳಾಂಗಣ ರಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ತಂದರು. ಭಾರತದ ಮಹಾನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಥಿಯೇಟರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಆದರೆ ಇಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲಿನ ಏಳುನೂರು ಸಾವಿರ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು ಹೊರಾಂಗಣ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ರಂಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇದು ಹಾಡು, ನೃತ್ಯ, ಸಂಭಾಷಣೆ, ಅಭಿನಯ, ಆಕ್ಷನ್ ಹೀಗೆ ಬಹುಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೇ ಒಂದೇ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ನೀಡಬಲ್ಲ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಹೊರಾಂಗಣ ಪ್ರೇಕ್ಷಾಂಗಣ, ಅವುಗಳ ರಂಗ ಕಲ್ಪನೆಯ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಇಂಥ ಜಾನಪದ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಪ್ರಕಾರದ ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪುನರ್ ಶೋಧಿಸಿವುದು ಈ ಲೇಖನ ಮಾಲಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶ.