ಒಮ್ಮೆ ಮೀಯಪದವು ಎಂಬಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಟ. ಪ್ರಸಂಗ, ಕಲಾವಿದರ ಬಗೆಗೆ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಘಟನೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಲ್ಲೆ. ಆ ದಿನ ಯಾವುದೋ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಭಾಗವತಿಕೆಗೆ ಕುಣಿದು ಅರ್ಥ ಶುರುವಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಅರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಾನೆಂದೂ ಆಡಿದ ಮಾತಿಗೆ ತಪ್ಪಿ ನಡೆವವನಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಸಮರ್ಥಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ‘ ಆಡಿದ ಮಾತಿಗೆ ತಪ್ಪಿ ನಡೀತೇನೆ ಅಂತಾದ್ರೆ ಅಂತಹ ನಾಲಿಗೆ ನನಗೆ ಬೇಕಾ?’ ಎಂದುಬಿಟ್ಟರು. ತಕ್ಷಣ ಎದುರು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕೂತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗ ಕೂತಲ್ಲಿಂದಲೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ‘ಬೇಡ ಬೇಡ’ ಎನ್ನಬೇಕೇ? ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಮಂದಿಯೆಲ್ಲಾ ಬಿದ್ದುಬಿದ್ದು ನಕ್ಕರು. ಕಲಾವಿದರಿಗೂ ಒಮ್ಮೆ ತಬ್ಬಿಬ್ಬಾಯಿತು!

ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಂಗಳೂರಿನ ಪುರಭವನದಲ್ಲಿ ಗದಾಯುದ್ಧ ಪ್ರಸಂಗ. ಚಿಟ್ಟಾಣಿಯವರದು ಕೌರವ. ಗದಾಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಭೀಮನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದಾಗ ಭೀಮ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ‘ಮತ್ತಧಿಕ ಸಂತೋಷದಿ…’ಅನ್ನುವ ಹಾಡಿದೆ. ನಂತರ ಅರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತಾ ಚಿಟ್ಟಾಣಿಯವರು ‘ಬನ್ನಿ ಬನ್ನಿ ಈ ಭೀಮ ಬಿದ್ದ ಚಂದವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಬನ್ನಿ’ ಅಂತ ಸಭಿಕರನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದರು. ನಂತರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದರೂ ಪುನಃ ಸಭಿಕರನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ‘ಈ ಭೀಮ ಬಿದ್ದ ಸೊಬಗನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಯಾರು ಬರ‍್ತೀರಿ, ಯಾರು ಬರ‍್ತೀರಿ?’ ಎಂದರಲ್ಲದೆ ಸಭೆಯ ಒಂದೊಂದೇ ಬದಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸಿ ‘ನೀವು ಬರ‍್ತೀರಾ?, ನೀವು ಬರ‍್ತೀರಾ? ಎನ್ನುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹುಡುಗನೊಬ್ಬ ಎದ್ದು ನಿಂತು ‘ನಾನು ಬರ‍್ತೇನೆ’ ಅನ್ನಬೇಕೇ?! ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ಮೌನವಾಗಿಬಿಟ್ಟರು! ನಂತರ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ‘ನೀನು ಬೇಡ’ ಬೇರೆಯವರು ಬರಲಿ ಅಂತ ತೇಲಿಸಿದರು.

ಕಲಾವಿದರೇ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ತಬ್ಬಿಬ್ಬಾಗುವಂತಹ ಇಂಥ ರೋಚಕ ಘಟನೆಗಳು ಅನೇಕ ಇವೆ. ಮಕ್ಕಳು ಮೈಮರೆತು ಉತ್ತರಿಸಿ ಸಭಿಕರಲ್ಲಿ ನಗು ತರಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಇವೆರಡೇ ಅಲ್ಲ. ಮುಂದೊಮ್ಮೆ ಇಂತಹ ಮತ್ತಷ್ಟು ‘ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಸಂಗ’ಗಳನ್ನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಇವೆರಡು ಸಾಕು. ಆದರೆ ಈಗೀಗ ಹೆತ್ತವರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಅನ್ನುವುದೇ ಬೇಸರದ ಸಂಗತಿ.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ…

ಮೊನ್ನೆ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೧ ರಂದು ಅವರು ಬದುಕಿನ ವೇಷವನ್ನು ಕಳಚಿ ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಕಾಲದ ಅಬ್ಬರದ ರಾತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಲಾವಿದ ಅವರ ೭೬ರ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನೀಗ ಅಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಅಭಿಮನ್ಯುವಿಗೆ ಅರವತ್ತು ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲೇ ಕೀರ್ತಿ ತಂದಿಟ್ಟ ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್ ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಳದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದರೆಂದು ಅವರನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅನೇಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಲೀಸಾಗಿ ಮುನ್ನೂರು ಮುನ್ನೂರೈವತ್ತು ಧೀಂಗಿಣ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದ ಪುಂಡುವೇಷದ ಗಟ್ಟಿಗ ಎಂದೂ ಬಲ್ಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್

ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಲಿಂಗಣ್ಣ ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದ ಅವರು ಕೇವಲ ಕುತ್ತು ಹಾಕುವುದಕ್ಕಷ್ಟೇ ಮೀಸಲಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಯೂ ಸೊಗಸಾಗಿತ್ತು. ಗೆಜ್ಜೆ ಕಟ್ಟಿ ರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಕೇವಲ ರಂಗಸ್ಥಳವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲದೆ ಮಾತುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಕೇಳುಗರನ್ನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಅವರ ಪುಂಡು ವೇಷಗಳನ್ನು ಮಾದರಿಗಳಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಅನೇಕ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಅಚ್ಚರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ.

ತಂದೆ : ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಗಣಪತಿ ಭಟ್,

ತಾಯಿ : ವೆಂಕಮ್ಮ.

ವೃತ್ತಿ ವಿಶೇಷ : ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಉಸಿರು. ಶ್ರೀಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ವರುಷ, ಕಟೀಲು, ಸುರತ್ಕಲ್, ಕೂಡ್ಲು, ಬಪ್ಪನಾಡು, ಮೂಲ್ಕಿ, ಪುತ್ತೂರು ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ತಲಾ ಎರಡು ವರುಷಗಳಂತೆ ವ್ಯವಸಾಯ.

ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್ಟರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ, ಬಬ್ರುವಾಹನ, ಕೃಷ್ಣ, ಪರಶುರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮಕರಾಕ್ಷ ಮೊದಲಾದ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಜನಮನ ಸೂರೆಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಅದರಲ್ಲೂ ಕಂಸವಧೆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷರಂಗದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಅಚ್ಚರಿ ಕುರಿಯ ವಿಠಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಕಂಸ. ಅವರೆದುರಿಗೆ ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್ಟರ ಕೃಷ್ಣ. ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಿಗೇ ಎದುರಾಗಿ ರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಜನ ತನ್ನನ್ನೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಗಮನಿಸುವಂತೆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ರಂಗದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೂ ವಿಜೃಂಭಿಸುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್ಟರ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಆ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಂಡವರು. ಅಂತೆಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವರು ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಭಟ್ಟರು. ಇವರು ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಶಿಷ್ಯರೂ ಹೌದು.

ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್ಟರ ಬಗೆಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸುವಾಗ ಒಂದು ರೋಚಕ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಹೇಳಲೇಬೇಕು. ಒಮ್ಮೆ ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕಿನ ಮಿತ್ತನಡ್ಕದಲ್ಲಿ ಜೋಡಾಟ. ಮೂರು ಮೇಳಗಳು ಏಕಕಾಲಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಮೂರು ರಂಗಸ್ಥಳಗಳನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಆಡಿದ ಕಥೆಯಿದು. ಈಗೀಗ ಇಂಥಾ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಕಮ್ಮಿಯಾದರೂ ಇಂಥಾ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ರೀತಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನಗಳು ಹಿಂದೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು ಬಿಡಿ. ಅಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಅಭಿಮನ್ಯು. ಧರ್ಮಸ್ಥಳ, ಕರ್ನಾಟಕ ಹಾಗೂ ಕೂಡ್ಲು ಮೇಳಗಳು ಕಣದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮೇಳದ ಪರವಾಗಿ ಭಟ್ಟರ ಅಭಿಮನ್ಯು.

ಪ್ರಸಂಗದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ‘ಇದಾ ಇಂದು ನೀನು ಬಿಡ್ಲಾಗ’(ಇವತ್ತು ನೀನು ಬಿಡಬಾರದು) ಎಂದು ಕುರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದರೆಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದೇನೇ ಇರಲಿ. ಮೂರೂ ರಂಗಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಭಿಮನ್ಯುಗಳ ಪ್ರವೇಶವಾಯಿತು. ಆ ದಿನದ ರಥದ ಮೇಲಿನ ಭಟ್ಟರ ಕುಣಿತ ಇಂದಿಗೂ ದಾಖಲೆಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಚಕ್ರವ್ಯೂಹವನ್ನು ಬೇಧಿಸುವ ಹೊತ್ತು ಮೂರೂ ರಂಗಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿಮನ್ಯುಗಳು ರಥವೇರಿ ಕುಣಿಯಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಒಂದು ಮೇಳದ ಅಭಿಮನ್ಯು ಸುಮಾರು ಕಾಲು ಗಂಟೆ ರಥದ ಮೇಲೆ ಅಬ್ಬರಿಸಿ ಕೆಳಗಿಳಿದ. ಇನ್ನೊಂದು ಅಭಿಮನ್ಯು ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತು ನಿಮಿಷ ಕುಣಿದಾಗ ಸುಸ್ತಾಯಿತು. ಆದರೆ ಭಟ್ಟರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಕೆಳಗಿಳಿಯಲೇ ಇಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಧ ಗಂಟೆ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೆ ಕೂತಿದ್ದ ಅಗರಿ ಭಾಗವತರು‘ಸಾಕು ಸಾಕು ಇಳಿದುಬಿಡು’ ಎಂದು ವಿನಂತಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಭಟ್ಟರು ನೆಗೆದದ್ದು! ಉಳಿದೆರಡು ಅಭಿಮನ್ಯುಗಳು ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲೇ ಸೋತಾಯಿತು ಎಂದು ಹಿರಿಯ ಯಕ್ಷ ಕಲಾಭಿಮಾನಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ನಸುನಗುತ್ತಾರೆ.

ಅಂದಹಾಗೆ ಅವರ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದ ರಂಗಸ್ಥಳವೇ ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅಸೂಯೆಪಟ್ಟಿತೋ ಏನೋ. ಒಂದು ಬಾರಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಂಗಸ್ಥಳವೇ ತೂತಾಗಿ ಭಟ್ಟರ ಕಾಲು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಕುಣಿಯದಂತಾಯಿತು! ಆದರೂ ಮೇಳದಾಚೆಗೆ ಹವ್ಯಾಸಿಯಾಗಿ ಆಗೊಮ್ಮೆ ಈಗೊಮ್ಮೆ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೌರವನಾಗಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಗಳಿಸಿದ್ದರು. ಈ ನಡುವೆ ತಾಳಮದ್ದಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳಾಗಿಯೂ ಅವರು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ ಪುಂಡುವೇಷಕ್ಕೊಂದು ಘನತೆ ತಂದಿತ್ತ ಭಟ್ಟರು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಭಿಮನ್ಯುವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುವುದುಂಟು. ಇಂತಹ ಕಲಾವಿದನನ್ನು ನಾವೀಗ ಕಳೆದುಕೊಂಡದ್ದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಬೇಸರದ ಸಂಗತಿ. ಅವರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಸದ್ಗತಿ ದೊರಕಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸೋಣ.

ಪುತ್ತೂರು ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿ

ಪುತ್ತೂರು ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿ ಎಂದರೆ ರಂಗಸ್ಥಳವೂ ಒಮ್ಮೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತದೆ! ಅವರೊಮ್ಮೆ ರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಸಾಕು ರಂಗವೇ ಉನ್ಮಾದಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸುಸ್ತೇ ಅರಿಯದ ಕಲಾವಿದ ಅವರು. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಸಿಡಿಲ ಮರಿ, ಪುಂಡುವೇಷದ ಗಂಡುಗಲಿ ಎಂಬೆಲ್ಲಾ ಬಿರುದುಗಳು ಅವರಿಗೆ ಸಂದಾಯವಾಗಿವೆ. ಇಂದಿಗೂ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ರಂಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಭಂಡಾರಿಯವರ ವಯಸ್ಸು ನಾಡಿದ್ದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಒಂದಕ್ಕೆ ಅರವತ್ತಾರು!

ಬೇರೆಲ್ಲಾ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಮಿಂಚಿರುವುದು ಹೌದಾದರೂ ಭಂಡಾರಿಯವರ ಹೆಸರು ಕೇಳಿದಾಕ್ಷಣ ನೆನಪಾಗುವುದು ಅಭಿಮನ್ಯು. ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ ಬಬ್ರುವಾಹನ, ಪರಶುರಾಮ, ಚಂಡ ಮುಂಡ, ಬಾಲಲೀಲೆಯ ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೆಲವು ಪಾತ್ರಗಳು. ಅವರ ಈ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ಬೇರೆ ಯಾರೇ ಆ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಈ ಪರಿ ಖುಷಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲೂ ಭಂಡಾರಿಯವರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಉತ್ಸಾಹ, ಅಬ್ಬರ, ಶೌರ್ಯ, ಕೌರವ ಮಹಾಸೈನ್ಯದೆಡೆಗೆ ನೋಡಿ ‘ಇದೇನು ಮಹಾ’ ಅನ್ನುವ ಭಾವ ಮಹಾಭಾರತದ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿಗೂ ಇತ್ತಾ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ! ಹಾಗಾಗಿ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಬಗೆಗೆ ಜನರ ಅಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿಯವರ ‘ಪಾತ್ರ’ವೂ ಇದೆ! ‘ದೊಡ್ಡಪ್ಪಾ ಕೊಡಿ ಅಪ್ಪಣೆ, ಕೌರವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪುಡಿಗಟ್ಟಿಬರುತ್ತೇನೆ ’ ಎಂದು ಭಂಡಾರಿಯವರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಧರ್ಮರಾಯನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಾಗ ಧರ್ಮಜನಿಗೇನು ಕೂತಿರುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೂ ಇವ ಗೆದ್ದೇ ಬರುತ್ತಾನೆ ಅನ್ನುವ ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡುತ್ತದೆ ; ಒಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನು ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವುದೆಂದರೆ ತಮಾಷೆಯ ಮಾತಲ್ಲ.

ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿಯವರ ಧೀಂಗಿಣ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿ ಬಿಡಿ, ಅವ್ರು ಕಮ್ಮಿ ಅಂದ್ರೂ ಮುನ್ನೂರು ಕುತ್ತು(ಧೀಂಗಿಣ) ಹಾಕ್ತಾರೆ’ ಅನ್ನುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತು. ಆದರೆ ಭಂಡಾರಿಯವರು ಕೇವಲ ಕುತ್ತು ಹಾಕುವುದಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕುತ್ತಿನ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಅವರ ತಾಕತ್ತು ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಇಪ್ಪತ್ತರ ಹರಯದ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲೇ ಅಭಿಮನ್ಯುವಾಗಿ ರಂಗಕ್ಕಿಳಿದು ಅಬ್ಬರಿಸತೊಡಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿ ಈಗ ಅರವತ್ತಾರರಲ್ಲೂ ಅಭಿಮನ್ಯುವಾಗಿಯೇ ಕಣಕ್ಕಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹ, ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆನ್ನುವುದು ವಿಶೇಷ. ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ನಂತರವೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಸುಸ್ತು ಹೊಡೆಸುವ ಅಭಿಮನ್ಯು, ಬಬ್ರುವಾಹನವೇ ಮೊದಲಾದ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆನ್ನುವ ಅವರ ಹಂಬಲ ನಿಜಕ್ಕೂ ಸೋಜಿಗ, ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್ ಟ್ವೆಂಟಿ ಟ್ವೆಂಟಿ ಆಡಿದಂತೆ!!

ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿ

ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಈಗಿನ ಅಭಿಮನ್ಯು ಅಷ್ಟು ಧೀಂಗಿಣ ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮಾರು ನಲವತ್ತು ಕುತ್ತು ಕುಣಿದಲ್ಲಿಗೆ ಸುಸ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗಮನಿಸಿ, ತನ್ನ ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಭಂಡಾರಿಯವರು ನಲವತ್ತು ಧೀಂಗಿಣ ಹಾಕಿ ತಕ್ಷಣ ಮತ್ತೊಂದು ಏರುಪದಕ್ಕೆ ತಯಾರಾಗುತ್ತಾರೆಂದರೆ ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಅದೆಂತಹದ್ದಿರಬಹುದು? ಈಗಿನ ಕೆಲವು ಯುವ ಅಭಿಮನ್ಯುಗಳೇ ನಲವತ್ತು ಧೀಂಗಿಣ ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ! ಈ ನಡುವೆ ಭಂಡಾರಿಯವರಿಗೂ ತಾನು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಧೀಂಗಿಣ ಹೊಡೆಯಲು ತನ್ನ ವಯಸ್ಸು ಬಿಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಅನ್ನುವುದು ಅರ್ಥವಾದಂತಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಅವರು ತನ್ನ ಬೇರೆಲ್ಲಾ ಪ್ರತಿಭೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಈಗಲೂ ರೋಚಕಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮುಖಭಾವ, ಮಾತಿನ ವೇಗ, ಅಭಿನಯ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಅವರು ಮೊದಲಿನಷ್ಟು ಧೀಂಗಿಣ ಹಾಕದಿರುವುದನ್ನು ಮರೆಸಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಗತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಅರವತ್ತಾರರಲ್ಲೂ ಭಂಡಾರಿಯವರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿಗೆ ಎದುರಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಅಭಿಮನ್ಯು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.

ಈ ನಡುವೆ ತಮಾಷೆಯ ಸಂಗತಿಯೆಂದನ್ನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳಬೇಕು. ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಭಂಡಾರಿಯವರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿಗೆ ಪಾತಾಳ ವೆಂಕಟ್ರಮಣ ಭಟ್ಟರು ಸುಭದ್ರೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಂಡಾರಿಯವರ ಈಗಿನ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿಗೆ ಪಾತಾಳರ ಮಗ ಅಂಬಾಪ್ರಸಾದರು ಸುಭದ್ರೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ! ಪ್ರಾಯಶಃ ಈ ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಂಡಾರಿಯವರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿಗೆ ವಯಸ್ಸೇ ಆಗಿಲ್ಲ!! ಹೌದು, ಶ್ರೀಧರ ಭಂಡಾರಿಯವರಿಗೂ ಅವರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿಗೂ ವಯಸ್ಸಾಗದಿರಲಿ!

’ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಭಿಮನ್ಯು’- ಪುತ್ತೂರು ಶ್ರೀಧರ ಭಂಢಾರಿ

ಅಂದಹಾಗೆ ಅಭಿಮನ್ಯು ಅನ್ನುವಾಗ ಹೊಸಹಿತ್ಲು ಮಹಾಲಿಂಗ ಭಟ್ಟರೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕಥೆ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿಯೇನು..

ಯಾವುದೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಕುಳಿತು ನೋಡಿ, ತಾಳಮದ್ದಳೆಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯಂತವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿ. ಜನ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಖುಷಿಪಡುವುದು ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ! ಹಾಸ್ಯ ಅನ್ನುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನಗಳಲ್ಲಿ ಊಟದೊಂದಿಗಿನ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಯಂತಿರುವುದು ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕಾದದ್ದು ಹೌದಾದರೂ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಊಟ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅನ್ನುವುದನ್ನೂ ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಹಾಸ್ಯ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಗೌರವವಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಕೆಲವೊಂದು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಗುವುದಕ್ಕಂತಲೇ ಒಂದೊಂದು ಕ್ಲಬ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಎಣಿಸುವಾಗ ಯಾರಿಗೇ ಆದರೂ ನಗು ಬರದಿರದು! ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಹಜವಾಗಿ ನಕ್ಕು ನಗಿಸುವ ಹಾಸ್ಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಮೆಚ್ಚಲೇಬೇಕು.

ಆದರೂ ಈಗೀಗಿನ ಕೆಲವು ಅಸಂಬದ್ಧ ಹಾಸ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ವೇದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಗಿಸಬೇಕೆಂಬ ಭರದಲ್ಲಿ ಏನೇನೋ ಹೇಳುವುದು, ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಬಳಸುವುದು, ಕಳಪೆ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಕಿರಿಕಿರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬೆರಳೆಣಿಕೆಯ ಇಂತಹ ಹಾಸ್ಯ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಬದಿಗಿರಿಸಿದರೆ ಈಗಲೂ ಅನೇಕಾನೇಕ ಯೋಗ್ಯ ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳಿದ್ದಾರೆನ್ನುವುದು ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ತೃಪ್ತಿ ಕೊಡುವ ಸಂಗತಿ. ಕೆಲವೊಬ್ಬರ ಹಾಸ್ಯ ಕೇಳುವಾಗ ಬಿದ್ದು ಬಿದ್ದು ನಗುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗ್ಯ ಹಾಸ್ಯ-ನಗು ಯಕ್ಷಗಾನದ ನಡುನಡುವೆ ಹೊಮ್ಮುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ.

ನಿಮಗೆ ಭಾಗಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿರುವ ಮಹಾಬಲ ಭಟ್ ಅನ್ನುವ ಹಾಸ್ಯ ಕಲಾವಿದನ ಬಗೆಗೆ ಗೊತ್ತಿರಬಹುದು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂದರ್ಭದ ಉತ್ತಮ ಹಾಸ್ಯ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ಅವರೂ ಒಬ್ಬರೆನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರ ಪರಿಚಯ ನಾನು ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಅವರ ಹಾಸ್ಯದ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸುಮ್ಮನೇ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಊಹಿಸಿಕೊಂಡು ಓದಿಕೊಳ್ಳಿ. ಖುಷಿಯಾದೀತು.

ರಾಮನ ವಧೆಗಾಗಿ ರಾವಣ ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಾದ ಮೈರಾವಣನನ್ನು ನೆನೆದು ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೈರಾವಣನನ್ನು ಅರಮನೆಯ ದ್ವಾರದಿಂದ ಕಾವಲು ಭಟ ರಾವಣನೆಡೆಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ. ಮೈರಾವಣನ್ನು ಕಂಡದ್ದೇ ತಡ ರಾವಣ ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದಿಳಿದು ಮೈರಾವಣನಲ್ಲಿ ‘ಮಿತ್ರಾ ಆಸೀನನಾಗು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಮೈರಾವಣ ‘ಗೆಳೆಯಾ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಸ್ನೇಹಿತರಾದರೂ ನೀನೀ ಪುರದ ಅರಸ. ಹಾಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ನಾನೇರಲಾರೆ, ನೀನು ಆಸೀನನಾಗು ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ರಾವಣ ಪುನಃ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೈರಾವಣ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣ ಪದೇ ಪದೇ ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದು ಮೈರಾವಣ ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅಲ್ಲೇ ಇರುವ ದೂತ (ಮಹಾಬಲ ಭಟ್) ಎದುರು ಬಂದು ‘ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಆಸೀನರಾಗುವ ಲಕ್ಷಣ ಕಾಣ್ತಾ ಇಲ್ಲ, ಇವ್ರು ಮಾತು ಮುಗಿಸುವವರೆಗೆ ನಾನು ಆಸೀನನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಸಿಂಹಾಸನ ಏರಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶ ವೀಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ನಗು ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತದೆಯೆಂದರೆ ಆ ನಗುವಿನಲ್ಲಿ ಯಾತನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ!

ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸಂದರ್ಭ. ಪ್ರಮೀಳಾರ್ಜುನ ಕಾಳಗದ ಅಂತಿಮ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅಶರೀರವಾಣಿಯೊಂದು ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಅಶರೀರವಾಣಿ ‘ಅರ್ಜುನಾ ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲಿಸು, ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿಕೋ’ ಅನ್ನುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ದೂತನಲ್ಲಿ ‘ಅರೆ, ಯಾರೋ ಮಾತಾಡಿದಂತಾಯಿತಲ್ಲ? ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲಿಸು, ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿಕೋ ಅಂದಂತಾಯಿತಲ್ಲ?’ ಅನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ದೂತ ‘ಹೌದು ಹೌದು ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲಿಸು ಸಂತಾನ ಮಾಡಿಕೋ ಅಂತ ನನಗೂ ಕೇಳಿತು’ಅನ್ನುವಾಗ ಸಭಾಂಗಣದ ತುಂಬಾ ನಗೆ ತುಂಬದಿರುತ್ತದೆಯೇ?

ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಭೀರ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಹಾಸ್ಯ ಮೂಡಿಬರುವುದುಂಟು. ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿನ ಸಂದರ್ಭವೊಂದರ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. ಇದನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಿದ್ದು ಅಂತಲೂ ನನಗೀಗ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಘಟನೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಲ್ಲೆ. ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಅರಸನ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧ. ಅರ್ಜುನ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಾನು ಈ ಹಿಂದೆ ಗೈದ ಮಹಾನ್ ಸಂಗತಿಗಳ ಬಗೆಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ‘ಗಜಗೌರಿ ವ್ರತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಾಯಿ ಬಯಸಿದ್ದೇ ತಡ ಊರಿಂದ ಅಲ್ಲ, ಪಕ್ಕದೂರಿಂದ ಅಲ್ಲ ಇಂದ್ರನೂರಿನಿಂದ ಐರಾವತವನ್ನೇ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ತಂದವ ನಾನು’ ಅನ್ನುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣ ತಡೆದ ಎದುರು ಪಾತ್ರಧಾರಿ

‘ಏನು ನೀನು ಐರಾವತವನ್ನು ತಂದೆಯಾ’?

‘ಹೌದು’

‘ಐರಾವತ ಇರುವುದೆಲ್ಲಿ?’

‘ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ’

‘ಸ್ವರ್ಗದ ಅಧಿಪ ಯಾರು’?

‘ದೇವೇಂದ್ರ’

‘ಆ ದೇವೇಂದ್ರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನಿನಗೇನಾಗ್ಬೇಕು?’

‘ಅಪ್ಪ’

‘ಥತ್, ಅಪ್ಪನ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ಆನೆಯನ್ನು ತಂದ್ರೆ ಅದು ಮಹಾ ಸಾಧನೆಯಾ? ಅದೂ ಒಂದೇ ಒಂದು ಬಾರಿ ತಂದದ್ದಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಮಾತಾಡ್ತಿ ಅಲ್ವಾ? ಇಕಾ, ನನ್ನಪ್ಪನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರ್ಬೇಕಿತ್ತು, ಒಂದು ಸಲ ಅಲ್ಲ, ಎರಡು ಸಲ ಅಲ್ಲ, ವಾರಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸಲ ಆನೆ ಬಂದು ಹೋಗ್ತಿತ್ತು. ಬಿಡು ಬೇರೇನಾದ್ರೂ ನೀನು ಸಾಧನೆ ಅಂದುಕೊಂಡದ್ದಿದ್ರೆ ಹೇಳು, ಕೇಳೋಣ’

ನಗುವುದಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ ಮಾರಾಯ್ರೇ?

ಅದೇನೇ ಇರಲಿ, ಅವರು ಹೇಳಿದ ಅನೇಕ ಸಂಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡಿಸಿದ ಸಂಗತಿಗಳೆರಡನ್ನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಈ ಹಿಂದಿನ ಬಾರಿ ಕೇಶವ ಭಟ್ಟರ ಬಗೆಗೆ ಹೇಳುವಾಗ ಅವರ ಭೀಮ, ರಕ್ತಬೀಜ ಮೊದಲಾದ ಪಾತ್ರಗಳ ಬಗೆಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲೇಬೇಕಾದ ಅವರ ಪಾತ್ರ ಮಹಿಷಾಸುರ. ಅವರಿಗೆ ಭೀಮ, ರಕ್ತಬೀಜರು ಎಷ್ಟು ಹೆಸರು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೋ ಅದಕ್ಕೆ ಸರಿಮಿಗಿಲಾಗಿ ಅವರ ಮಹಿಷಾಸುರನೂ ಹೆಸರು ಮಾಡಿದ್ದ. ಮಹಿಷಾಸುರನ ಬಗೆಗೆ ಹೇಳುವಾಗ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಯನ್ನು ಹೇಳಲೇಬೇಕು. ನಂಬಿದರೆ ನಂಬಬಹುದು, ಬಿಟ್ಟರೆ ಬಿಡಬಹುದು.

ಭಟ್ಟರ ಮಹಿಷನ ಪ್ರವೇಶವಾಗುವಾಗ, ಆ ಮಹಿಷ ಹೂಂಕರಿಸುವಾಗ, ಮಹಿಷನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತಿರುಗುವಾಗ ಸುತ್ತಲಿನ ಮಂದಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೆದರಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಕ್ಕಳು ಹೆದರಿದರೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ, ದೊಡ್ಡವರೇ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದರೆಂದರೆ ಅದೆಂಥಾ ಮಹಿಷನಿರಬೇಕು ನೀವೇ ಯೋಚಿಸಿ. ಒಮ್ಮೆ ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕಿನ ಮಿತ್ತನಡ್ಕ ಎಂಬಲ್ಲಿ ದೇವಿಮಹಾತ್ಮೆ, ಭಟ್ಟರ ಮಹಿಷಾಸುರ. ದೇವಿಮಹಾತ್ಮೆಯನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿದ್ದೀರಾದರೆ ಮಹಿಷನ ಪ್ರವೇಶದ ಬಗೆಗೆ ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ತಾಯಿ ಮಾಲಿನಿ ‘ಮಗನೇ ಮಹಿಷಾ…’ ಎಂದು ಕರೆದಾಗ ಮಹಿಷಾಸುರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಹಿಂದಿನಿಂದ ದೊಂದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವೇದಿಕೆಗೆ ಬರುವುದು. ಆ ದಿನವೂ ಮಾಲಿನಿ ಕರೆದಾಯಿತು. ಇತ್ತ ಭಟ್ಟರ ಮಹಿಷ ವೇದಿಕೆಯತ್ತ ಹೊರಟ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಲಿನ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಾಕೆ ಗರ್ಭಿಣಿ ಹೆಂಗಸೂ ಇದ್ದಳು. ಯಾವಾಗ ಭಟ್ಟರ ಭಯಾನಕ ಮಹಿಷ ತನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದನೋ ಆ ಭೀಕರ ರೂಪಿಯನ್ನೂ, ಭಯಾನಕ ಸನ್ನಿವೇಷವನ್ನೂ ನೋಡಿ ಆಕೆ ಪತರಗುಟ್ಟಿಹೋದಳು. ಆ ಭಯ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಉಳಿದುಹೋಯಿತೆಂದರೆ ಆಕೆಗೆ ವಿಪರೀತ ಜ್ವರ ಬಂತು. ಆಮೇಲೆ ಗರ್ಭವೇ ಅಳಿದುಹೋಯಿತೆಂಬ ಸುದ್ದಿಯೂ ಕೇಳಿಬಂತಂತೆ!

ಕೇಶವ ಭಟ್ಟರ ಬಗೆಗಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಗತಿಯನ್ನೂ ಈ ಹಿಂದೆ ನಿಮಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಅದೇ, ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಂತ್ರವಾದಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರೆಂಬ ಸಂಗತಿ. ಆ ಬಗೆಗೂ ಒಂದು ರೋಚಕ ಘಟನೆಯಿದೆ.

ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕಿನ ವಿಟ್ಲದಿಂದ ಅಳಿಕೆಗೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯೆ ಪಡಿಬಾಗಿಲು ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಅಲ್ಲಿ ಲಾರಿಯೊಂದು ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಏನೇನೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಸ್ಟಾರ್ಟ್ ಆಗುತ್ತಿತ್ತೇ ವಿನಃ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಲಾರಿಯ ಮಂದಿ ಕೇಶವ ಭಟ್ಟರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋಗಿ ತೋರಿಸಿದಾಗ ಭಟ್ಟರ ಮಂತ್ರವಾದಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ರಣಗಳ ಕಾಟವಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂತು. ಕೂಡಲೇ ಭಟ್ಟರು ಒಂದು ಕೋಲು ಹಿಡಿದು, ಜಪಿಸಿ ದಬದಬನೆ ಲಾರಿಗೆ ಬಾರಿಸಿದರು. ಲಾರಿ ಹೊರಟಿತು!! ಹೌದು, ಭಟ್ಟರ ಮಂತ್ರವಾದ ಶಕ್ತಿ ಅಂತಿತ್ತು. ಅವರು ಮೇಳದೊಂದಿಗೆ ತಿರುಗಾಟಕ್ಕೆ ಹೋದಲ್ಲೂ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಳೆ ಜಪಿಸುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಈಗ ಹೇಳಿ ನಿಮಗೂ ವಿಸ್ಮಯ ಅನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಾ?

ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರನ್ನು ನೆನೆದಷ್ಟೂ ಕೊನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮಗೆಲ್ಲಾ ಗೊತ್ತಿರುವಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದ ನಂತರವೂ ಅಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ, ಪ್ರಾಯಶಃ ಏಕೈಕ ಭಾಗವತ ಅವರು. ಅದಕ್ಕೇ ಇರಬೇಕು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಉಜಿರೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರು ಗತಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳಾದ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾವಡ ವಿಂಶತಿ ಸಂಸ್ಮರಣಾ ಸಮಿತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಆ ಸಮಿತಿಯ ವತಿಯಿಂದ ಅದೇ ಉಜಿರೆಯಲ್ಲಿ ಬಡಗು ತಿಟ್ಟಿನ ಯಕ್ಷಗಾನ ವೈಭವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಸರಣಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ರಾಮಚಂದ್ರ ಹಗಡೆ ಹಾಗೂ ಗೋಡೆ ನಾರಾಯಣ ಹೆಗಡೆ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಕೀಚಕ ವಧೆ ಹಾಗೂ ಗದಾಯುದ್ಧ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಸಂಪನ್ನಗೊಂಡವು.

ಚಿಟ್ಟಾಣಿ, ಗೋಡೆಯವರೆಲ್ಲಾ ಇನ್ನೂ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವುದು ನಮ್ಮ ಅದೃಷ್ಟವೇ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಾಯಿತೆನ್ನುವುದು ನಮ್ಮ ದುರದೃಷ್ಟ!

ಈ ನಡುವೆ ನನಗೆ ತಮಾಷೆಯೆನಿಸಿದ್ದು, ಅಚ್ಚರಿಯೆನಿಸಿದ್ದು ಈ ಮೇಲಿನ ಯಾವ ವಿಷಯಗಳೂ ಅಲ್ಲ. ಉಜಿರೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಆ ಯಕ್ಷಗಾನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಟ್ಟಾಣಿಯವರು ಕೀಚಕ ವಧೆಯ ಕೀಚಕನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ನಂತರದ ಗದಾಯುದ್ಧದ ಕೌರವನಾಗಿ ರಂಗಪ್ರವೇಶಿಸಿದವರು ಗೋಡೆ ನಾರಾಯಣ ಹೆಗಡೆ. ಹಾಂ, ಇದೂ ತಮಾಷೆಯ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ!, ವಿಷಯ ಮುಂದಿದೆ.

ಈ ಚಿಟ್ಟಾಣಿಯವರಾಗಲೀ, ಗೋಡೆಯವರಾಗಲೀ ಸುಮಾರು ೬೦-೬೫ರವರೆಗೂ ಸುಸ್ತೇ ಕಾಣದೆ ಕುಣಿದಂತಹವರು. ಒಂದೇ ಪದ್ಯದ ಒಂದೊಂದು ಸಾಲನ್ನೂ ಭಾಗವತರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾಡಿಸಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದವರು. ಅವರನ್ನು ಆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ನೋಡಿದವರಿಗೆ ಈ ವಿಷಯಗಳು ಗೊತ್ತಿವೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಭಾಗವತರೇ ಮುಂದಿನ ಸಾಲನ್ನು ಹಾಡಲು ಹೊರಟರೂ ಇವರುಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸಾಲನ್ನೇ ಪುನ ಪುನಃ ಎತ್ತಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಉಂಟು. ಹಾಗಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗವತರುಗಳಿಗೂ ಅದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಗೋಡೆ ನಾರಾಯಣ ಹೆಗಡೆಯಂತಹವರು ಕುಣಿಯುವುದೇ ಅಪರೂಪ. ಹೀಗಾಗಿ ಈಗಿನ ಭಾಗವತರುಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಕಲಾವಿದರುಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹಾಡಬೇಕೆಂಬುದೇ ಗೊತ್ತಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ಹಾಡನ್ನು ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಬೇಕು. ಅವರು ಎಷ್ಟು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ.

ಶ್ರೀ ಗೋಡೆ ನಾರಾಯಣ ಹೆಗಡೆ

ಮೊನ್ನೆ ಉಜಿರೆಯಲ್ಲಿ ಆದದ್ದೂ ಇದುವೇ. ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನ ಭಾಗವತರೊಬ್ಬರು ಗದಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭಾಗವತಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗಾಗಲೇ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಗೋಡೆಯವರ ಕೌರವ. ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದ ‘ಕುರುರಾಯ ಇದನೆಲ್ಲ ಕಂಡು…’ ಎಂಬ ಹಾಡಿನಿಂದ ತೊಡಗಿ ‘ಆದೊಡೆಲೆ ಸಂಜಯನೆ ನೀ ಕೇಳು…, ಮಂತಾದ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲದೆ ‘ನಿನ್ನಯ ಬಲುಹೇನು?’,‘ನೋಡಿರಿ ಧರ್ಮಜ…’, ‘ಕಪಟ ನಾಟಕ ರಂಗ…’ ಮೊದಲಾದ – ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ, ಅಭಿನಯಗಳಿಗೆ ವಿಶಾಲಾವಕಾಶ ಇರುವಂತಹ ಹಾಡುಗಳಿವೆ. ಅಂತಹ ಹಾಡಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾಗವತರು ಪ್ರತಿ ಸಾಲನ್ನೂ ಒಂದೆರಡು ಬಾರಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಹಾಡಿ ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಸಾಲಿಗೆ ಹೊರಟು ಬಾಯಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗೋಡೆಯವರು ಪುನಃ ಅದೇ ಸಾಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕೊಟ್ಟು ಭಾಗವತರಿಗೆ ಅಚ್ಚರಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ನೋಡಿರಿ ಧರ್ಮಜ ಫಲುಗುಣಾದಿಗಳು’ ಅನ್ನುವ ಸಾಲನ್ನು ಮೂರ‍್ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಹಾಡಿ ನಂತರ ‘ರೂಢಿಯೊಳನಿಲಜ’ ಅಂತ ಮುಂದುವರೆಸಹೊರಟರೆ ಗೋಡೆಯವರು ಪುನಃ ‘ನೋಡಿರಿ ಧರ್ಮಜ’ ಅಂತ ಎತ್ತಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ರೀತಿ ವಿಶೇಷತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಹಾಂ, ಗೋಡೆಯವರ ಬಗೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಹೊರಟರೆ; ಅವರ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಪಾಲದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಉತ್ತರನ ಪೌರುಷದ ಉತ್ತರ, ರಾಮ ನಿರ್ಯಾಣದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಗದಾಯುದ್ಧದ ಕೌರವ ಹಾಗೂ ಭೀಮ, ಭಸ್ಮಾಸುರ ಮೋಹಿನಿಯ ಈಶ್ವರ, ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನದ ರಾವಣ ಮೊದಲಾದ ಪಾತ್ರಗಳು ಈಗಲೂ ಹಿರಿಯ ಕಲಾರಸಿಕರ ನೆನಪಿನ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಅಂದ ಹಾಗೆ ಗದಾಯುದ್ಧದ ಸಂಜಯನ ಪಾತ್ರವೂ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಹೆಸರು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತ್ತು!

ಗೋಡೆ ನಾರಾಯಣ ಹೆಗಡೆ

ಬಿಡಿ, ಯಕ್ಷಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸುತ್ತ ನೋಡಿದರೆ ಇಂತಹ ಅನೇಕಾನೇಕ ಗಟ್ಟಿ ‘ಗೋಡೆ’ಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ‘ಗೋಡೆ’ಗಳೇ ಯಕ್ಷರಂಗಕ್ಕೊಂದು ಕಳೆ ತರುವುದು !

ಅಳಿಕೆ ರಾಮಯ್ಯ ರೈಗಳು

ಬಲಿಪರ ಭಾಗವತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಅಳಿಕೆ ರಾಮಯ್ಯ ರೈಗಳ ಪೀಠಿಕೆ ವೇಷ

ದಾಮೋದರ ಮಂಡೆಚ್ಚರ ಭಾಗವತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಋತುಪರ್ಣನಾಗಿ ಅಳಿಕೆ ರಾಮಯ್ಯ ರೈಗಳು, ಬಾಹುಕನಾಗಿ ಮಿಜಾರು ಅಣ್ಣಪ್ಪ, ಚೆಂಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿಡ್ಲೆ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್

ಎಪ್ಪತ್ತರ ತಲೆಮಾರಿನ “ಯಕ್ಷ ದಿಗ್ಗಜರು ಮತ್ತು ಯಕ್ಷ ಪೋಷಕರು ” ಕುಳಿತವರು (ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ ): ಶ್ರೀಯುತರಾದ ನಿಡ್ಲೆ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್, ಬೋಳಾರ ನಾರಾಯಣ ಶೆಟ್ಟಿ, ವಿಟ್ಲ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಜೋಶಿ, ಎಂ. ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ ಅಳಿಕೆ, ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತ, ಅಳಿಕೆ ರಾಮಯ್ಯ ರೈ, ಕದ್ರಿ ವಿಷ್ಣು
ಮೊದಲ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತವರು : ಶ್ರೀಯುತರಾದ ಎಂ. ವಾಸುದೇವ ಪ್ರಭು, ಕೆ. ಸಂಜೀವ ಶೆಟ್ಟಿ, ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಕುರುಪ್, ಬಣ್ಣದ ಕುಟ್ಯಪ್ಪು, ಕೋಳ್ಯೂರು ರಾಮಚಂದ್ರ ರಾವ್, ಕೆ. ವಿ. ಸುಬ್ಬಾ ರಾವ್, ಅಡ್ಕಸ್ಥಳ ನಾರಾಯಣ ಶೆಟ್ಟಿ
ನಿಂತವರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಸಾಲು : ಶ್ರೀಯುತರಾದ ಡೊಂಬ, ಯು. ಗಂಗಾಧರ ಭಟ್, ಕೇದಗಡಿ ಗುಡ್ಡಪ್ಪ ಗೌಡ, ಪಡ್ರೆ ಕುಮಾರ ಮತ್ತು ಪಡ್ರೆ ಚಂದು
******

ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಯಾಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದರೆ ‘ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹುಚ್ಚ’ರ ಪಾಲಿಗೆ ದಿ|ಗುಂಡ್ಮಿ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡ ಅಂದರೆ ಸಾಕು ಮತ್ತೇನೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ದಿವಸ ಅವರ ಬಗೆಗೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೊಗೆದಷ್ಟೂ ಮುಗಿಯದ ಸಂಗತಿಗಳು. ಅಂದರೆ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಯಕ್ಷಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ನಾವಡರೊಬ್ಬ ಅತ್ಯಪೂರ್ವ ಸ್ಟಾರ್, ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್‌ನಂತೆ!! ಬರೀ ಮೂವತ್ತೆರಡು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾವಡರು ಏರಿದ ಎತ್ತರ ಒಂದು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ದಾಖಲೆಯೇ ಸರಿ.

ಅದ್ಹೇಗೆ ನಾವಡರಿಗೆ ಆ ಕಂಠ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆಂದೂ ಯಕ್ಷಕಲಾಭಿಮಾನಿಗಳು ಕಂಡು ಕೇಳರಿಯದ ಧ್ವನಿ ಅವರನ್ನು ಇಡೀ ಯಕ್ಷಲೋಕದಲ್ಲೇ ಅಪೂರ್ವರನ್ನಾಗಿಸಿತು. ಕರ್ಣಕಠೋರವಾಗಿರುವ ಏರು ಪದ್ಯಕ್ಕೂ ಒಂದು ಇಂಪನ್ನು ಕೊಟ್ಟವರವರು. ನಾವಡರ ಯಾವುದೇ ಭಾಗವತಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನೋಡಿ, ಯಾವತ್ತೂ ಅವರು ಬೋರ್ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಅವರ ಕಂಠ!

ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ರಾಮಚಂದ್ರ ಹೆಗಡೆಯವರ ಬಗೆಗೆ ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ. ಅಂಥ ಚಿಟ್ಟಾಣಿಗೆ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಜೋಡಿಯಾಗಿದ್ದರು. ‘ನಾವಡ ಹಾಗೂ ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ಜೊತೆಗಿದ್ದರೆ ಆ ಸೊಬಗೇ ಬೇರೆ. ಇವರಿಗೆ ಅವರು ಸ್ಪೂರ್ತಿ, ಅವರಿಗೆ ಇವರು. ಅದರಲ್ಲೂ ನಾವಡರು ನೀಲಗಗನದೊಳು ಮೇಘಗಳ…, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲು ಸೊಬಗಿದೆ..ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸೊಗಸಿದೆ… ಹಾಡು ಹಾಡಬೇಕು, ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ಕುಣಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಮನರಂಜನೆಯೇನಿದೆ ಸ್ವಾಮಿ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ?’ ಅನ್ನುತ್ತಾರೆ ಯಕ್ಷಾಭಿಮಾನಿಗಳು.

ತಮಾಷೆಯ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಈ ನಾವಡ ಹಾಗೂ ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ನಮ್ಮವರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮೋಡಿ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮುಂಬಯಿಗೆ ಹೋಗಿ, ವರ್ಷವೊಂದರಲ್ಲಿ ಭಸ್ಮಾಸುರ ಮೋಹಿನಿ ಪ್ರಸಂಗವೊಂದನ್ನೇ ನಲವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಾರಿ ಆಡಿದ್ದರೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿನ ಜನ ಅದೆಷ್ಟು ಮರುಳಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು ನೀವೇ ಯೋಚಿಸಿ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗಂಧಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೊಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ನೆಲೆ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ನಾವಡ ಹಾಗೂ ಚಿಟ್ಟಾಣಿಯದ್ದು. ‘ಇವತ್ತಿಗೂ ರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ನಾವಡರ ನೆನಪು ನನ್ನನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಕಾಡುತ್ತದೆ’ ಅನ್ನುವ ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾವಡರ ನೆನಪು ಮಡುಗಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಬರಿದೆ ಕೇಳುವ ನಮ್ಮನ್ನೇ ನಾವಡರು ಈ ಪರಿ ತಟ್ಟುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರದೇ ಹಾಡಿಗೆ ಕುಣಿದ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಅವರ ಸಾವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಸಾಧ್ಯವಾದೀತು ಹೇಳಿ.

ಏನೇ ಹೇಳಿ, ನಾವಡರು ತಮ್ಮ ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿ ತುಂಬಾ ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಈಗಲೂ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಯುವ ಪೀಳಿಗೆಯ ಅದೆಷ್ಟೋ ಮಂದಿ ಆ ಕಂಠಸಿರಿಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡು-ಕೇಳಿ ಧನ್ಯರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಛೆ, ನಾವೆಲ್ಲಾ ಅಷ್ಟು ಪುಣ್ಯ ಮಾಡಿಲ್ಲ ಬಿಡಿ…

ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರು ಗತಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಂವತ್ಸರಗಳು ಸರಿದುಹೋಗಿದ್ದರೂ ಅವರ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದವರು ಇಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ! ಪ್ರಾಯಶಃ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬ ಸತ್ತೂ ಬದುಕುವುದೆಂದರೆ ಇದೇ ಇರಬೇಕು. ನಾವಡರು ಇಂದಿಗೂ ಮನೆಮನೆಗಳ ಟೇಪ್‌ರೆಕಾರ್ಡರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ, ಸಿ.ಡಿ., ಡಿ.ವಿ.ಡಿ. ಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕ್ಯಾಸೆಟ್‌ನಲ್ಲೇ ಅವರ ಧ್ವನಿ ಕೇಳುತ್ತಾ ಕೇಳುತ್ತಾ ಮೈ ಮರೆಯುವವರು, ಅವರ ಸಾವಿಗಾಗಿ ಮರುಗುವವರು ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರೆಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ಜೀವಿತದ ಕೇವಲ ಮೂವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಅಭಿಮಾನಿ ವೃಂದ, ಒಬ್ಬ ಉತ್ತಮ ವೇಷಧಾರಿ ಎಪ್ಪತ್ತು – ಎಂಭತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ತನ್ನಿಡೀ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಬಹುದಾದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ತುಸು ಹೆಚ್ಚೇ ಅನ್ನಬಹುದೇನೋ!

ತಮಾಷೆಯೆಂದರೆ ನಾವಡರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದ ಅನಂತರದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಗೆಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡವರೂ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ! ಸತ್ತ ನಂತರವೂ ಅಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡ ಭಲೇ ಅಪರೂಪದ, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅವರು ! ಇಂದಿಗೂ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಏರುತ್ತಲೇ ಇರುವುದು ಅಚ್ಚರಿ ಹಾಗೂ ಸೋಜಿಗದ ಸಂಗತಿ. ನಾವಡರು ನಮ್ಮನ್ನಗಲಿ ಹೋಗುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಂದಿನಂತೆ ಸಿ.ಡಿ., ಡಿವಿಡಿ ಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಂದು ನಮಗೆ ದೊರಕುತ್ತಿರುವ ನಾವಡರ ಬಹಳಷ್ಟು ಸಿಡಿಗಳು ಕ್ಯಾಸೆಟ್‌ನಿಂದ ಮರು ಎರಕ ಹೊಯ್ದವುಗಳು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವುಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಅಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆಯಿದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಆವಾಗಲೇ ಈ ಪರಿ ಸಿ.ಡಿ, ಡಿ.ವಿ.ಡಿ.ಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ನಾವಡರು ಇಂದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವರ ಅವೆಷ್ಟು ಸಿ.ಡಿ.ಗಳು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದವೋ?

ಕೇವಲ ತನ್ನ ಹದಿಮೂರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ (ನಾವೆಲ್ಲಾ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ!) ನಾವಡರು ಭಾಗವತರಾಗಿ ಮೇಳ ಸೇರಿದ್ದರು. ಬರೀ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತರ ಹರಯಕ್ಕೆ ಆ ಕಾಲದ ಖ್ಯಾತ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವತರಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು ! ಅಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವತರಾದ ಅವರ ದಾಖಲೆ ಇನ್ನೂ ಹಾಗೇ ಉಳಿದಿದೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಅದನ್ನು ಅಳಿಸುವುದೂ ಕಷ್ಟವೇ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾಗವತರು ಎಷ್ಟೇ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೂ ವೇಷಧಾರಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟವೇ. ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಭಾಗವತಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಗಿಟ್ಟಿಸಬಹುದಾದರೂ ಜನಮನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾಡುವುದು ವೇಷಧಾರಿಯೇ. ಹಾಗಾಗಿ ಹಿಂದೆಲ್ಲಾ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಕಲಾವಿದ ರಂಗಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಹೊತ್ತಿಗೇ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುದುಂಟು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತಬೀಜ ಮಾಡುವಾತ ನೆಚ್ಚಿನ ಕಲಾವಿದನಾಗಿದ್ದರೆ ಕೆಲವರು ರಕ್ತಬೀಜ ಬರುವ ವೇಳೆಗೇ, ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಮೂರಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದುದುಂಟು. ಅಂದರೆ ಆ ವೇಷಧಾರಿಗೋಸ್ಕರ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಬರುವುದು. ಇದು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ನಿಜವಾದ ಗೌರವವೂ ಹೌದು.

ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಆಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವೇಷಧಾರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರಿಗಾಗಿ ಬರುವವರಿದ್ದರು! ಅಂದರೆ ಅವರು ಭಾಗವತಿಕೆಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಎರಡರ ವೇಳೆಗೆ ಜನ ಜಮಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು! ನಾವಡರು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಮಾಯೆಯೇ ಅಂಥಾದ್ದು.

ಖಂಡಿತಾ, ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರು ಗತಿಸಿಹೋದದ್ದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ದುರದೃಷ್ಟ. ಅವರಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಈಗ ಸುಮಾರು ಐವತ್ತೆರಡು ವಯಸ್ಸಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಗೆಯೇ ಯಕ್ಷಗಾನ ಇನ್ನೂ ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಿರುತ್ತಿತ್ತು.