ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಆಳ್ವ

ಸ್ವತಃ ಡಾ. ಪದ್ಮಾ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರಿಂದಲೇ ‘ನೃತ್ಯ ಸರಸ್ವತಿ’ ಎಂದು ಹೊಗಳಿಸಿಕೊಂಡು ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾದವರು ಶ್ರೀಮತಿ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಆಳ್ವ.. ಅವರಿಗೀಗ ೭೭ರ ಹರೆಯ. ತವರೂರು ಕುಂಭಕೋಣಂ. ೧೯೩೩ರಲ್ಲಿ ಜನನ. ಭರತನಾಟ್ಯದ ಪಂದನಲ್ಲೂರು ಪದ್ಧತಿಯ ಮೇರು ಗುರುಗಳಾದ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರುಂಡೇಲ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಗುರು ಕೆ.ಎನ್. ದಂಡಾಯುಧ ಪಾಣಿ ಪಿಳ್ಳೈ ಅವರ ಪಟ್ಟ ಶಿಷ್ಯೆ. ಹಿರಿಯ ನೃತ್ಯದಿಗ್ಗಜರಾದ ಸ್ವರ್ಣಂ ಸರಸ್ವತಿ, ಗೌರಿ ಅಮ್ಮಾಳ್, ಕರುಣಾಕರ್ ಪಣಿಕ್ಕರ್ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯ ಮತ್ತು ಕಥಕಳಿಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದವರು.

ಡಾ. ಪದ್ಮಾ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರಿಂದ 'ಸ್ತ್ರೀರತ್ನ' ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ

ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಸಂಬಂಧಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಆಳ್ವ ಅವರ ಸತಿಯಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ, ಕನ್ನಡ ಕಲಿತು ಕನ್ನಡತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ಹಲವು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ದಿಕ್ಸೂಚಿಯಾದರು. ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇವರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಚಿತ್ರಾಂಬಲಂ ನೃತ್ಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಪತಿಯ ಆಶಯದಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ತದನಂತರ ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀದೇವಿ ನೃತ್ಯ ಕೇಂದ್ರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಉದ್ದೀಪನಗೊಳಿಸಿದರು. ೧೯೯೩ರಿಂದ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದು ; ೪೭ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಸಂದರ್ಭ, ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ಖ್ಯಾತ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿ, ನೃತ್ಯ ಕಲಾವಿದೆ ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾಬಾಲಿ ಅವರಿಗೆ ‘ನಾಟ್ಯಕಲಾ ತಪಸ್ವಿನೀ’ ಬಿರುದು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿ ಗೌರವಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸೋನಾಲ್ ಮಾನ್‌ಸಿಂಗ್, ವಹೀದಾ ರೆಹಮಾನ್, ಜಯಾ, ಶ್ರೀಲೇಖಾಮೆಹ್ತಾ, ಅದಿತಿ ಮೆಹ್ತಾ, ಮಾಯಾ ಕುಲಕರ್ಣಿ, ಪ್ರಭಾವತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಮುಂತಾಗಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾದ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಕಲಾವಿದರು ಇವರ ಗರಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದವರೇ ! ತಮ್ಮ ವಜ್ರಮಹೋತ್ಸವ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿವೆತ್ತ ಶಿಷ್ಯೆಯರೊಂದಿಗೆ, ಓರಗೆಯ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ‘ಪಂಚಕನ್ಯಾ’ ನೃತ್ಯರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿ ೭೫ರಲ್ಲೂ ೨೫ರ ಹುರುಪು ತೋರಿದ್ದಾರೆ. ಆಶೀಷ್ ಖೋಕರ್ ಅವರ ಹೆಸರಾಂತ ನೃತ್ಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ ‘ಅಟೆಂಡೆನ್ಸ್’ನ ೨೦೦೮-೦೯ರ ಸಂಚಿಕೆ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಆಳ್ವ ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆಗೊಂಡಿದೆ.

ಚಿತ್ರಾಂಬಲ ಕೊರವಂಜಿ, ಸ್ವಾತಿ ತಿರುನಾಳ ರಾಮಾಯಣ, ಕೃಷ್ಣ ಕೀರ್ತನ, ಕೃಷ್ಣ ತುಲಾಭಾರ, ವಸಂತಾವಳಿ, ಬಾಲರಾಮಾಯಣ, ನವಗ್ರಹ, ನವಸಂಧಿ, ನೃತ್ಯ ಗೋವಿಂದ, ಕರಾವಳಿಗಾಥಾ, ಪಂಚಕನ್ಯಾ ಮುಂತಾದುವುಗಳು ಇವರು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ನೃತ್ಯ ಬ್ಯಾಲೆಗಳು. ಕೇವಲ ರಂಗಪ್ರವೇಶಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಾಗುವ ಇಂದಿನ ಗುರುಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ರಂಗಪ್ರವೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಗತಿಪರ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಡಾ. ಪದ್ಮಾಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ, ಎನ್.ಎಸ್. ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಪಾರ್ವತಿ ಕುಮಾರ್ ಅವರಂತಹ ನೃತ್ಯ ದಿಗ್ಗಜರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಅರ್ಹತಾ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಖರ್ಚಿನಲ್ಲಿ ರಂಗಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿಸುವುದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

ಈವರೆಗೆ ನಾಟ್ಯರಾಣಿ ಶಾಂತಲಾ (೧೯೯೫), ರಾಮವಿಠ್ಠಲ ಪ್ರಶಸ್ತಿ(೨೦೦೫), ನೃತ್ಯಕಲಾಶಿರೋಮಣಿ(೨೦೦೪), ಕನ್ನಡಶ್ರೀ(೨೦೦೩), ಕರ್ನಾಟಕಶ್ರೀ(೨೦೦೩), ನಾಟ್ಯಕಲಾರತ್ನ(೨೦೦೧), ನೃತ್ಯಕಲಾಸಿಂಧು(೨೦೦೦), ಚೆನ್ನೈಯ ಸ್ತ್ರೀರತ್ನ(೧೯೯೮), ಕರ್ನಾಟಕ ನೃತ್ಯಕಲಾ ಪರಿಷತ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ(೧೯೯೬), ಸುರಭಿ(೧೯೯೫), ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ(೧೯೮೭), ಕರ್ನಾಟಕ ಕಲಾ ತಿಲಕ(೧೯೮೬), ನಾಟ್ಯ ಕಲಾಸರಸ್ವತಿ(೧೯೪೯), ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ತುಳು ಕೂಟ, ರೋಟರಿ ಕ್ಲಬ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲಾ ಪುರಸ್ಕಾರ- ಸನ್ಮಾನಗಳು ಇವರಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿವೆ.

ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ...ಮಗಳು ಡಾ. ಆರತಿ ಶೆಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗಳು ಸಾತ್ವಿಕಾ ಶೆಟ್ಟಿ

ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಆಳ್ವ ಅವರ ಮಗಳು ಡಾ. ಆರತಿ ಶೆಟ್ಟಿ ಸಂದೇಶ ಲಲಿತಕಲಾ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾಗಿದ್ದವರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರಸ ಕಲಾ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಾಚಾರ್ಯೆ. ಹೊರ ಜಗತ್ತಿನ ವೈಭವೀಕರಣಗಳಿಗೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ, ನೃತ್ಯವಲಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಮನ್ನಣೆ, ಹಿರಿಮೆ ಪಡೆದಿರುವ ಸರಳ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಆಳ್ವ ಅವರ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ವರ್ಷದ ಸಂಚಿಕೆಯ ದರ್ಶನ ಭ್ರಮರಿಯಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯಾಗೋಣವೇ?

ನೀವು ಕಂಡುಕೊಂಡಂತೆ ನಿಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಲೆಯ ಕುರಿತ ಮನೋಭಾವಕ್ಕೂ, ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಏನು?

ಮೊದಲೆಲ್ಲಾ ನೃತ್ಯ ಕಲಿಯುವವರು, ಮಾಡುವವರು ಒಳ್ಳೆ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಬಂದವ್ರು ಎಂದೇನೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರುಕ್ಮಿಣೀದೇವಿ ಅವರಂತಹ ಹಲವು ಮಹನೀಯರು ನೃತ್ಯ ಶಿಸ್ತಿನ ಆಚರಣೆಗೆ ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ, ಜಾಗೃತಿಯಿಂದಾಗಿ ಕ್ರಮೇಣ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನೆತನದವರು ನೃತ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಡುವಂತಾಯಿತು. ಆಗ ತುಂಬಾ ಗುರುಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಶಿಸ್ತಾಗಿ ಕಲಿಸ್ತಾ ಇದ್ದರು. ಕಲಿಸುವವರಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿತ್ತು. ಆಗಿನ ಕಾಲದ ನಾಟಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ಕೂಡಾ ಶಿಸ್ತು ಇತ್ತು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಟಿಕೇಟ್ ತೆಗೊಂಡು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೋಡ್ತಿದ್ರು. ಆದ್ರೆ ಇಂದಿಗೆ ಟಿಕೇಟ್ ಇಲ್ದಿದ್ರೂ ನೃತ್ಯ-ಸಂಗೀತ ನೋಡೋವ್ರು ಕಡಿಮೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ಭರತನಾಟ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರವೇಶ ಹೇಗೆ?

ನನ್ನ ಅಜ್ಜನಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಇತ್ತು. ಅಕ್ಕ ಜಾನಕಿ ಕೂಡಾ ಸಂಗೀತ ಕಲಾವಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸಣ್ಣದರಿಂದಲೇ ಹಾಡ್ತಿದ್ದೆ. ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಕಲೀಬೇಕೂ ಅಂತ ಆಸೆ. ಆದರೆ ಹೇಳಿಕೊಡುವವರು ಯಾರು, ಮನೇಲಿ ಒಪ್ಪುವರೇ ಅನ್ನುವ ಅಂಜಿಕೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪುಣ್ಯ. ಭರತನಾಟ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಒಲಿದು ಗುರು ದಂಡಾಯುಧ ಪಾಣಿ ಪಿಳ್ಳೈ ಅವರಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವ ಯೋಗ ಕೂಡಿಬಂದದ್ದು. ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರೊಬ್ಬರ ಮನೆಗೆ ಆಗಾಗ ನೃತ್ಯ ಕಲಿಸಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಪರಿಚಯವಾಗಿ ಕಲಿಸಲು ಒಪ್ಪಿದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದ ಮೇಲೆನಾನು ಅವರ ಮೊದಲ ಶಿಷ್ಯೆ ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಹೆಮ್ಮೆ. ೧೯೪೮ರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅರಂಗೇಟ್ರಂ ಆಗಿ ನೃತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟೆ.

ತಮ್ಮ ತಾರುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಯಾ..

ಮೂಲತಃ ತಮಿಳ್ನಾಡಿನವರಾದ ನೀವು ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೃತ್ಯಶಾಲೆ ಕಟ್ಟಲು ಕಾರಣ?

ಮುಂಬೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ೧೫ ವರ್ಷ ಇದ್ವಿ. ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಾಂಬಲಂ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಪತಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದ್ದೇ ಮಾದರಿಯ ಪ್ರಗತಿಪರ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು ಅಂತ ಇತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದೆವು.

ರಂಗಪ್ರವೇಶ ಪದ್ಧತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ?

ರಂಗಪ್ರವೇಶ- ಕಲಿತದ್ದನ್ನು ಹಿರಿಯರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುವುದೇ ವಿನಾ ನೆರೆದವರ ಮುಂದೆ ಹೆಚ್ಚುಗಾರಿಕೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ. ಅದೊಂದು ಬಗೆಯ ಸತ್ತ್ವ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಆದರೆ ಈಗೀಗ ರಂಗಪ್ರವೇಶವೆಂದರೆ ಆಡಂಬರ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಹಲವು ರಂಗಪ್ರವೇಶಗಳ ಅರ್ಧ ಖರ್ಚು ಆಮಂತ್ರಣ ಪತ್ರಿಕೆ, ಜಾಹೀರಾತು, ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ, ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಪೋಸ್ ಕೊಟ್ಟ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅವರ ಸಾಧನೆಯ ವಿವರ ಹೊತ್ತಿರುವ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಬ್ರೋಷರ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲೇ ಇದೆ ! ಇನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನವೋ ಬಹಳಷ್ಟು ಬಾರಿ ದೇವರಿಗೇ ಪ್ರೀತಿ ಅಂತಾಗುತ್ತದೆ ! ಹೀಗೆ ಖರ್ಚಿನ ಬಾಬ್ತು.

ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುವ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲೇ, ಕಲಾವಿದೆಯಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಸಾಧನೆಯ

ವಿವರ-ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಾದರೆ ರಂಗಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಏನಿದೆ ಅರ್ಥ? ಇಂತಹ ತೋರಿಕೆಗಳು ಬೇಕೆ? ಹಾಗಾದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷಾರ್ಥಕ್ಕೆ? ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಬಡ-ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ, ಪೋಷಕರಿಗೆ ತಪ್ಪು ಮಾಹಿತಿ ಕೊಟ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯವೆಂದರೆ ದುಬಾರಿ ಎಂದು ಮೂಡಿಸಿದರೆ ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ನೃತ್ಯವನ್ನು ನಾವೇ ಕೆಳಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ದೂಡಿದಂತೆಯೇ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಇಂದಿನ ದುಬಾರಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅದೂ ದುಬಾರಿ ಅನ್ನಿಸಿಕೊಂಡ ಕಲೆಯ ಪ್ರವೇಶ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಖರ್ಚುವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಸರಿತೂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು?

ವಿದ್ಯಾಭಾಸದಲ್ಲಿ ಖರ್ಚು ಸಹಜ. ಹಾಗಂತ ಅದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಮಿತಿ ಇದೆ. ಉದಾ: ರಂಗಪ್ರವೇಶದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಖರ್ಚು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಅಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಆಗ ಕಲಿತ ನಾಲ್ಕೈದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮಲ್ಲೇ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಈಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಿಯಮವಿದೆ. ಒಬ್ಬರದ್ದೇ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆದರಲ್ಲವೇ ಮೇಲಾಟಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು !

ಗುರು ದಿವಂಗತ ದಂಡಾಯುಧಪಾಣಿ ಪಿಳ್ಳೈ

ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡ ಕ್ರಮದಂತೆ ರಂಗಪ್ರವೇಶಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಕಲಾವಿದರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ಅರ್ಹತಾ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿ ಖರ್ಚುಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಗುರುಗಳಾದ ನಾವೇ ತಿಳಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಸರಳವಾದ ಕಾಟನ್ ಸೀರೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಸರಳವಾದ ಆಮಂತ್ರಣ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೇ ಕೊಟ್ಟರೆ ಬೇಧಭಾವ ಬರುತ್ತದೆ ; ಬಡ-ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದವರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಆಗುತ್ತದೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಮನಾದ ಖರ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ.

ನೃತ್ಯಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಪದ್ಧತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಪಸವ್ಯಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ, ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತೀರಿ?

ನೃತ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಅಗತ್ಯ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಅರ್ಹತೆಗೇ ಆಧಾರವಲ್ಲವೇ? ಆದರೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗಲೇಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಎಂಬುದು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬಡ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ ಆಗಲೂ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಮಿಂಚಲು ಆಗ್ತಿರ್ಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅದು ಒಂದು ಶಾಪದಂತೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಗೊತ್ತು ಗುರಿಯಿಲ್ಲದಂತೆ ನಡೆಯುವುದು ; ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳೆನಿಸಿಕೊಂಡವರು ಹಣ ಮಾಡುವುದು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಇದೂ ಒಂದು ಶಾಪವೇ ಸರಿ !

ಕಷ್ಟ ಯಾರಿಗಿಲ್ಲ? ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ ಎಂಬ ಕರುಣೆ ಬೇಕು. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಗುರುಗಳಾದ ನಾವು ಕಲಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಲಿಯುತ್ತೇವೆ.

ಆಳ್ವ ದಂಪತಿ

ಕೊಡುವ ವಿದ್ಯೆ ಶಾಶ್ವತ ಆಗಿರಬೇಕೇ ವಿನಾ ಆಡಂಬರದ ಖರ್ಚು ಅಲ್ಲ, ವೆಚ್ಚವೂ ಅಲ್ಲ.

ಇಂತಹ ಅವಾಂತರಗಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಯಾರು ಕಾರಣ ಅಂತನ್ನಿಸುತ್ತದೆ?

ತಪ್ಪು ಪೋಷಕರದ್ದಲ್ಲ ; ಗುರುಗಳದ್ದು, ನೃತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಕರದ್ದು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಂದೆತಾಯಿಗಳಿಗೇ ಹಣ ಕೊಡ್ಲಿಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಗುರುಗಳು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬಂತಾಗಿದೆ. ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಸರಿ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೂ ಮಿತಿ ಇದೆಯಲ್ವಾ?

ನೃತ್ಯ ಇರುವುದು ಸ್ಕೂಲ್ ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡಿ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಮಾಡೋದಕ್ಕಲ್ಲ.. ಈಗಂತೂ ಗಲ್ಲಿಗಲ್ಲಿಗಳಿಗೇ ಗುರುಗಳು ಸಿಗ್ತಾರೆ, ಬಿಡಿ.

ಹಾಗಾದರೆ ಇಂತಹ ಪಡಿಪಾಟಲುಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಷಕರ ಪಾತ್ರ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ?

ನಾನು ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ, ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರವೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಂದಿ ಗುರುಗಳು ಪೋಷಕರನ್ನು ದೂರುತ್ತಿದ್ದರು ; ‘ಒತ್ತಡ ಹೇರ್ತಾರೆ. ಆ ಹಾಡಿಗೆ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಕಲಿಸಿ, ಬೇಗ ರಂಗಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿಸಿ, ಸ್ಟೇಜ್ ಹತ್ತಿಸಿ, ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕೂರಿಸಿ ಪಾಸು ಮಾಡಿಸಿ..’ ಅಂತೆಲ್ಲಾ.. ಆಗೆಲ್ಲಾ ನನ್ನದು ಒಂದೇ ಉತ್ತರ. ತಂದೆತಾಯಿಯಾದವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಬೇಗ ಸ್ಟೇಜ್ ಮೇಲೆ ಬರಬೇಕು. ಅವರು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡ್ಬೇಕು ಅಂತೆಲ್ಲಾ ಆಸೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ನೃತ್ಯದ ತಾಂತ್ರಿಕ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒಳನೋಟಗಳು ಗೊತ್ತಾಗಿರೋಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಸಬೇಕೇ ವಿನಾ, ಫೀಸು ತಪ್ಪಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಎಂಬ ಭಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ತಾಳಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕುಣಿಯಬಾರದು.

ಕುಟುಂಬದವರೊಂದಿಗೆ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮೀ ಆಳ್ವ

ಉದಾ : ಮಕ್ಕಳು ಕಲೀವಾಗ ಪೋಷಕರು ಬಂದು ಕೂತುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರವರ ಮಕ್ಕಳದ್ದೇ ಅವರಿಗೆ ತಲೇಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಪಾರುಪತ್ಯ ಸುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಂತ ಅದು ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಮಕ್ಕಳು ಒಂದೇ ತರಹ ಕಲೀಯೋದಿಲ್ಲವಲ್ಲ ! ಅಷ್ಟೇನೂ ಕಲೀಲಿಕ್ಕೆ ಚುರುಕಿಲ್ಲದ ಹುಡುಗಿ ಮೇಲೆ ಗುರುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಏಕಾಗ್ರತೆ ಇಟ್ಟು ಕಲಿಸಬೇಕಾದರೆ ಪೋಷಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಗಮನಿಸ್ತಾ ಇಲ್ಲ ಎಂದೆಲ್ಲಾ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ‘ನೀನು ಚೆಂದ ಮಾಡ್ಬೇಕು. ಅವಳಿಗೆ ಜಾಸ್ತಿ ಹೇಳಿ ಕೊಡ್ತಾರೆ.’ ಅಂತೆಲ್ಲಾ ಒತ್ತಡ, ಗುರುಗಳ ಬಳಿ ಕಿರಿಕಿರಿ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಶಿಸ್ತು ಗುರುಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದು.

ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಕಲಿಕೆಯ ಮಾದರಿ ಹೇಗಿದ್ದರೆ ಚೆನ್ನ?

ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಬೇಕೇ ವಿನಾ ವೇದಿಕೆ ಹತ್ತುವುದೇ ಉದ್ದೇಶ ಆಗಬಾರದು. ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಆದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಸಾಕಲ್ಲವೇ ಕಲೆಯ ಗುಣಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕೆ ? ಬೇಗ ಸ್ಟೇಜ್ ಮೇಲೆ ಹೋಗ್ಬೇಕು ಅನ್ನೋವ್ರಿಗೆ ಕಲಿಸೋಲ್ಲ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ತೆಗೊಳ್ಳೋವ್ರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಲಿಸೋದು ಅಂತ ಗುರುಗಳೆನಿಸಿಕೊಂಡವರು ಮೊದಲು ಶಪಥ ಮಾಡಬೇಕು. ೫೦-೬೦ ಜನ ಶಿಷ್ಯರು- ವಾರಕ್ಕೆ ೧ ಅಥವಾ ೨ ಕ್ಲಾಸ್ ಅಂದರೆ ಎಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರತಿಭಾವಂತರು, ನೃತ್ಯಾಸಕ್ತರು ಬೆಳೀಲಿಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯ ? ೧೦ ಜನ ಶಿಷ್ಯರು ಇದ್ರೂ ಸಾಕು ; ಸರಿಯಾದ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು !

ಮಕ್ಕಳಾದರೆ ೬-೭ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಕಲಿಸೋದಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗಬಾರದು. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಎಳೆ ಮನಸ್ಸುಗಳು ನೃತ್ಯದ ಒಳಗಿನ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ ಪಡುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನೃತ್ಯದೆಡೆಗೆ ತಾಳ್ಮೆ, ಪ್ರೀತಿ ಎರಡೂ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಉದಾ : ಎಸ್ಸೆಸೆಲ್ಸಿ ಕಲಿಯೋದು ೧ನೇ ಕ್ಲಾಸಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯವಾ? ಒಂದನೇ ಕ್ಲಾಸಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹತ್ತು ವರ್ಷವಾದರೂ ಬೇಡವೇ? ಕಾಯುವಿಕೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಲಿಯೋದು ಯಾಕೆ?

ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶೈಲಿಯ ಪಾತ್ರ ಎಷ್ಟು ?

ಶೈಲಿ ಅಂದರೆ ನಾವು ಕಲಿತಿದ್ದನ್ನು ಯಾವ ತರಹ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆಯೋ ಅದು. ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡುವುದು ಶೈಲಿಯೇ ಹೊರತು ಕಲಿಯುವಾಗಲೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶೈಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವಂತಹ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳಿಂದಾಗಿ ಕಲಿಯುವವರು ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾ ಗುರುಗಳು ಒಂದೇ ತರಹ ಕಲಿಸ್ಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸ್ವರಸ್ಥಾನ, ಲಯ ಇದೆಯೋ- ಹಾಗೆ ನಾಟ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂಗಶುದ್ಧ, ಲಯ, ಏಕಕ್ರಮವಾದ ನೃತ್ಯಪದ್ಧತಿ, ಅಡವುಗಳು ಅನ್ನುವುದನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಾಗಿದ್ದಾಗ ಎಲ್ಲಿ ಹೋದರೂ ಶೈಲಿ ಎಂಬುದು ಸಮಸ್ಯೆ ಆಗೋದಿಲ್ಲ. ತಾವು ಕಲಿತ ಕ್ರಮ ಮಾತ್ರ ಸರಿ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಶ್ಚಿತ ಕ್ರಮದ ಮಾರ್ಗಪದ್ಧತಿಯ ಅನುಸರಣೆ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೇ?

‘ಮಾರ್ಗಪದ್ಧತಿ’ ಎಂದ ಮೇಲೆ ಅದು ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಕಾರವೇ ಮಾಡಬೇಕಲ್ಲವೇ?

ಉದಾ : ಅಲರಿಪುವಿನ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆಯನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಕಲಾವಿದೆಯ ಲಯ, ತಾಳ, ಅಂಗಶುದ್ಧ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಲರಿಪು ಅಂದ್ರೆನೇ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅರಂಗೇಟ್ರಂಗಳಲ್ಲಿ ಅಲರಿಪು ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ. ಒಂದುವೇಳೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅದೊಂದು ಕಾಟಾಚಾರದ, ಮಾಡಬೇಕಾದ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದೇ ನೋಡ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಕರ್ಷಕ ಮಾಡಬೇಕು ಅನ್ನುತ್ತಾ ಇಲ್ಲದ ಕಸರತ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅನಗತ್ಯವಾಗಿ ಅಡವುಗಳನ್ನು ತುರುಕುತ್ತಾರೆ. ಅಷ್ಟಕ್ಕೂ ಅದು ‘ಬೋರ್’ ಅನ್ನುವವರು ಭರತನಾಟ್ಯ ನೋಡ್ಲಿಕ್ಕೆ ಯಾಕೆ ಬರ್ಬೇಕು? ಯಾಕೆ ಕಲೀಬೇಕು? ಅದರ ಸಹಜತೆಯಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲವೇ ಇರುವುದು ಆನಂದ !

ಆದರೆ, ವರ್ಣದಂತಹ ಸಮಗ್ರ ನೃತ್ಯಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಾವುಕವಾಗಿ ಮಾಡುವ ನೃತ್ತ, ಜತಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ರಸಭಂಗವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಏನನ್ನುತ್ತೀರಿ?

ಹೀಗನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿದೆ ; ಈಗಿನ ಜತಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಹೇಗಿದೆಯೆಂದರೆ ಊಟ ಮಾಡಿ ಮಲಗಿ ಎದ್ದು ಬರುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ! ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿ ಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಜತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ರಸಭಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉದ್ದುದ್ದದ ಜತಿಗಳನ್ನು ಹೆಣೆದರೆ ಭಾವಾಭಿನಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ನಾಯಿಕೆಯ ಮಹತ್ವ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲಾವಿದೆಯ ಪ್ರತಿಭೆ ಪಕ್ವವಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೂ ರಸಭಂಗವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಹಿರಿಯರು ಚೆನ್ನಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಲ್ಲಾ ! ಜತಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಇರುವ ಹಾಗೆ ಇದ್ದರೆ ರಸಭಂಗವಾಗುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ?

ಪದ್ಮಾ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರು ಕರಣಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಅವರ ಶೈಲಿ. ಎಲ್ಲರೂ ಅವರಂತಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಅವರ ಶ್ರಮ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿದೆಯೇ?

ಇಂದಿನ ಅಭಿನಯ ಕ್ರಮ ಯಾವ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆಯೆನಿಸುತ್ತದೆ?

ಭರತನಾಟ್ಯದ ಅಭಿನಯವೆಂದರೆ ಏಕಪಾತ್ರಾಭಿನಯ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಭಿನಯದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬಳೇ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು ಇಂದಿನ ಭರತನಾಟ್ಯದ ದುರಂತ.

ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲವೊಂದು ಎಡವಟ್ಟುಗಳಿವೆ. ಈಗಿನ ಎಲ್ಲ ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ತಟ್ಟುಮೆಟ್ಟು ಅಡವನ್ನೇ ಮಾಡ್ತಾ ಇರ್ತಾರೆ. ಯಾಕೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೆ ಮಾಡುವವರಿಗೂ, ಮಾಡಿಸುವವರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ ! ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಬುಡದಿಂದ ತುದಿವರೆಗೂ ತಟ್ಟುಮೆಟ್ಟೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದೆ. ಕೊನೆಕೊನೆಗೆ ಪದಂ, ಅಷ್ಟಪದಿಯ ಅಭಿನಯದಲ್ಲೂ ತಟ್ಟುಮೆಟ್ಟು ಯಾಕೆ ಮಾಡ್ತಾರೋ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ !

ನೃತ್ಯದ ಕುರಿತಂತೆ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವಿರಳವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ. ಇದಕ್ಕೇನು ಹೇಳ್ತೀರಿ?

ಸಂಶೋಧನೆಯ ಆಸಕ್ತಿ ಸಣ್ಣದರಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು. ಅಷ್ಟಕ್ಕೂ ನೃತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಕಲಾವಿದರೇ ಆಗಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಯೋಗವಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೂ ಕೆಲವರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕಲಿಸುವ ಕಲೆಯಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೊಂದಷ್ಟು ಮಂದಿಗೆ ಅದನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಬರೆವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅದರೊಳಗೆ ಹುಡುಕಿ ಹೊಸತನ್ನು, ಮರೆಯಾಗಿದ್ದನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ತಾಕತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ, ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮ, ಪ್ರತಿಭೆ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಕಲೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಬೇಕು.

ಈಗಿನ ನೃತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಗಳ ಧಾಟಿ ಹೇಗಿದೆಯೆನಿಸುತ್ತದೆ?

ಈಗ ಒಳ್ಳೆಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಬರೆಯುವವರು ಕಡಿಮೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲು ಕಲೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಅದರ ಒಳ ಹೂರಣ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಏನನ್ನೇ ಆದರೂ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯ. ಅದರೆ ಈಗ ಕೇವಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಬರೆಯುವುದು, ಬರೆಸುವುದೇ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ. ತಾವು ಮಾಡಿ ತಿಳಿದರಲ್ಲವೇ ಒಳ್ಳೆಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಹೇಗೆ ಅಂತ ಅರಿವಾಗುವುದು?

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಳ ಕಲಾವಿದರ ದಾರಿ ಎತ್ತ ಸಾಗಬೇಕು?

ನೃತ್ಯವಿರುವುದು ಹಣ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾಯ ಪ್ರದೇಶದ ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯನ್ನುಪಯೋಗಿಸಿ ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಕೊಡುವ ಕೆಲಸ ಆಗಬೇಕು. ನೃತ್ಯದ ಪ್ರಯೋಜನ, ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟರೆ, ಅರಿವು ಬೆಳೆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನ ಕಲೆಗೇ ಆಗಿದೆ. ಅದೇ ನಾವು ಕಲಿತ ಕಲೆಗೆ ಮಾಡುವ ಉಪಕಾರ.

ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳನ್ನು ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದವರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಬಗೆಗೆ ಕೇಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲಿಂದ ಶುರುಮಾಡುವುದು ಅಂತಲೇ ಶುರುವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗದ, ಕೇವಲ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ನಿಲುಕುವ ಕಲೆ. ಹೋಲಿಸೋಣವೆಂದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಲ್ಲ! ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕುಳ್ಳರಾದರೂ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಬಹಳ ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಿದವರು!

ವಿಠಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಭಾರೀ ಹೆಸರು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಪಾತ್ರಗಳೆಂದರೆ ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಈಶ್ವರ, ಭಸ್ಮಾಸುರ ಮೋಹಿನಿಯ ಭಸ್ಮಾಸುರ, ಅಭಿಮನ್ಯು ಕಾಳಗದ ದ್ರೋಣ ಇತ್ಯಾದಿ. ದಕ್ಷನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಡದಿ ದಾಕ್ಷಾಯಿಣಿ ಮಡಿದಳೆಂಬ ಸುದ್ದಿಕೇಳಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ರುದ್ರಭೀಕರನಾದಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತ ಮಕ್ಕಳು ಹೆದರಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದರೆ ಅದೆಂಥ ಅಭಿನಯವಿರಬೇಕು! ಈಗ ನಾವು ಬಹಳ ಹೊಗಳುವ ಕಲಾವಿದ ಚಿಟ್ಟಾಣಿ ರಾಮಚಂದ್ರ ಹೆಗಡೆ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದಿಲ್ಲ. ‘ಕೆಂಡವೆ ಆಗಲಿ ಲೋಕ’ ಅನ್ನುವ ಹಾಡಿಗೆ ಅವರು ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಅದು ಕೆಂಡವೇ! ಅಂತ ಹೇಳಬೇಕಾದರೆ ಅದೆಂಥ ಮುಖಭಾವವಿರಬೇಡ!

ನಿಮಗೆ ಬಣ್ಣದ ಮಹಾಲಿಂಗ ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದ ಕಲಾವಿದ ಮಹಾಲಿಂಗ ಅವರ ಬಗೆಗೆ ಗೊತ್ತಿರಬಹುದು. ಆರಡಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟುಮಸ್ತಾದ ಆಳು ಅವರು. ಅಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ದಕ್ಷನ ವಧೆಗಾಗಿ ವೀರಭದ್ರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನಲ್ಲ, ಹಾಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಈಶ್ವರ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವೀರಭದ್ರನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇದೇ ಮಹಾಲಿಂಗ. ಹಾಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ‘ಬಾರೆನ್ನ ಮಗನೆ ನೀ ಬಾರೆನ್ನ ಮರಿಯಾನೆ’ ಅಂತ ಒಂದು ಹಾಡಿದೆ. ಆ ಹಾಡಿಗೆ ಕುಳ್ಳ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಅಷ್ಟೆತ್ತರದ ಮಹಾಲಿಂಗ ಅವರನ್ನು ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸುತ್ತು ಬರುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ!! ಒಮ್ಮೆ ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಭಾರ, ನೋವು, ಯಾತನೆ, ವೇದನೆಗಳಾವುವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಬಳಿ ಸುಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವಂತೆ.

ಹಾಗೆಯೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮೇನಕೆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ. ಮನ್ಮಥ ಐದು ಪುಷ್ಪಸರಗಳನ್ನೆಸೆಯುವ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾಗಿರುವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ (ವಿಠಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು) ಆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯಾತನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಭಲೇ ಸೊಗಸಾಗಿ ಸಂವಹನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನ್ಮಥ ಮೊದಲ ಬಾಣ ಎಸೆದಾಗ ಕುಳಿತಿದ್ದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಎಡಸ್ತನವೊಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಮ್ಮೆ ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎರಡನೆಯ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಕೇವಲ ಬಲಸ್ತನವನ್ನಷ್ಟೇ ಕುಲುಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೂರನೆಯದಕ್ಕೆ ಎಡಹುಬ್ಬು ಮಾತ್ರ ತುಸು ಚಲಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಾಲ್ಕನೆಯದಕ್ಕೆ ಬಲಹುಬ್ಬು! ಐದನೆಯದು ಪ್ರಯೋಗವಾಯಿತೋ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎದುರು ಕುಳಿತ ಮಕ್ಕಳು ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾರೆ!! ಹೀಗಂತ ಆ ವೈಭವವನ್ನು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಹಾಂ, ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಕಡಿಮೆ ಆಸಾಮಿಗಳೇನಲ್ಲ. ಅರವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕೃಶ್ಚೇವ್ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಆತ ಮತ್ತು ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ನೆಹರೂ ಅಲ್ಲದೆ ಇತರ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ, ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಕುಣಿದು ಸೈ ಸೈ ಎನಿಸಿಕೊಂಡವರು! ತನ್ಮೂಲಕ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನ ರಂಗವೈಭವವನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲೂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿದವರು. ತೆಂಕುತಿಟ್ಟೇನು, ಇಡೀ ಯಕ್ಷಲೋಕಕ್ಕೇ ತಿಲಕಪ್ರಾಯರಾದವರು.

ಈಗ ಹೇಳಿ ವಿಠಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಅಂದ್ರೆ ಸುಮ್ನೇನಾ?

ಮುಂಜರಾಜ ಎಂಬ ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಧನಂಜಯನು ವೈದಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನಿಟ್ಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ವಿಷ್ಣು ಎಂಬವನ ಪುತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಧನಿಕನು ಈ ರಾಜನನ್ನು ವಾಕ್ಪತಿರಾಜನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರಾಜನು ಮಾಳವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಉಪೇಂದ್ರನ ಅನಂತರದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಪರಮಾರ ವಂಶದನೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವನಿಗೆ ಉತ್ಪಲರಾಜ, ಅಮೋಘವರ್ಷ, ಪೃಥ್ವೀವಲ್ಲಭ, ಶ್ರೀವಲ್ಲಭನೆಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಇದ್ದವೆನ್ನಲಾಗಿದ್ದು ಇತರೇ ಸಂಗೀತ-ನಾಟ್ಯದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೂ ಇವನ ಹೆಸರುಗಳುಳ್ಳ ಪದ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಇದರಿಂದ ದೊರೆ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದನೆಂಬ ಸೂಚನೆಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ‘ಪ್ರಕಾಶ’ವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ, ಸರಸ್ವತಿ, ವಿಷ್ಣು ಸ್ತುತಿಗಳಿವೆ. ವಿಷ್ಣುವೇ ಧನಂಜಯನ ಇಷ್ಟದೈವವೆನ್ನುವುದು ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವನ್ನು (ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಿಗಳು, ಅವಸ್ಥೆಗಳು, ಸಂಧಿಗಳು, ಅರ್ಥೋಪಕ್ಷೇಪಗಳು, ಶ್ರವ್ಯಾಶ್ರವ್ಯಗಳು) ; ದ್ವಿತೀಯ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಾಯಕಾದಿ ವಿಷಯವನ್ನು (ನಾಯಕ-ನಾಯಿಕಾಬೇಧಗಳು, ಸ್ತ್ರೀ ಸತ್ತ್ವಜ ಅಲಂಕಾರಗಳು, ವೃತ್ತಿಗಳು, ನಾಟ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಸಂಬೋಧನೆಗಳು, ಸರ್ವಪಾತ್ರಗಳ ವಿಶೇಷ ಬೇಧ) ; ಚತುರ್ಥ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಸವಿಷಯವನ್ನು (ವಿಭಾವಾನುಭಾವಗಳು, ವ್ಯಭಿಚಾರಿಭಾವಗಳು, ಸ್ಥಾಯಿಭಾವಗಳು, ರಸಪ್ರಕರಣ) ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರು ಅಂಶಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಲ್ಪಿತವಾಗುವ ರೂಪಕದ ಹತ್ತು ಮುಖ್ಯಬೇಧಗಳನ್ನು (ನಾಟಕ, ಆಮುಖ, ವೀಥಿ, ಇತಿವೃತ್ತ-ಆರಂಭ ಯೋಜನೆ, ಅಂಕಲಕ್ಷಣ, ರಸ, ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಗಳು, ಅಂಕರಚನೆ, ಪ್ರಕರಣ ಲಕ್ಷಣ, ನಾಟಿಕಾ-ಭಾಣ-ಪ್ರಹಸನ-ಡಿಮ-ವ್ಯಾಯೋಗ, ಸಮವಕಾರ-ವೀಥೀ-ಉತ್ಸೃಷ್ಟಿಕಾಂಕ-ಈಹಾಮೃಗ ಲಕ್ಷಣ, ಲಾಸ್ಯಾಂಗಗಳು) ತೃತೀಯ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರಸನಿಷ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತರಸವನ್ನು ಧನಿಕನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾ ಈರ್ವರೂ ಎಂಟೇ ರಸಗಳು ಇವೆಯೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲಾ ಇದ್ದರೂ, ಧನಿಕನ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಹಜ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನಿತ್ತು ಸುಲಲಿತ ಮಾಡಿದ ಅವಲೋಕವೇ ಧನಂಜಯನ ದಶರೂಪಕಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿದೆಯೆಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿ. ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತ, ಪ್ರಾಕೃತಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಗ್ರಂಥದ ಬಹುಭಾಗವೂ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ.

ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಪಾದಿಸಿ ೧೮೬೫ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಬಿಬ್ಲಿಯೋಥಿಕಾ ಇಂಡಿಕಾ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥಮಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದವರು ಫಿಟ್ಸೆಡ್ ವರ್ಡ್ ಹಾಲ್. ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲಭಾಷಾನುವಾದ ಪ್ರಕಟಿಸಿದವರು ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ, ಜಾರ್ಜ್ ಸಿ. ಒ. ಹ್ಯೂಸ್. ಇದರೊಂದಿಗೆ ೧೮೭೮, ೧೮೯೭, ೧೯೪೨, ೧೯೫೫ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೀವಾನಂದ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ, ಕಾಶೀನಾಥ ಪಾಂಡುರಂಗ ಪರಬ್, ರಸಶಾಲಾ ಆಯುರ್ವೇದಾಶ್ರಮ್, ಚೌಖಾಂಬಾ ವಿದ್ಯಾಭವನದವರು ವಿವಿಧ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತಂದರು. ಈಗ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅನುವಾದ ‘ನಿರ್ಣಯ ಸಾಗರ’ದವರದ್ದು. ಮೂಲದೊಂದಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದವಿರುವ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ೧೯೫೮ರಲ್ಲಿ ಕೆ.ವಿ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ಅವರ ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರ ಪ್ರಕಾಶನದವರು ಹೊರತಂದರು.

ರಸಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ದಶರೂಪಕದ ಉಳಿದ ಭಾಗ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಕೈಪಿಡಿಯೇ ಸರಿ ! ಆಸಕ್ತ ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ, ಗುರು-ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅಪಾರ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಆಕರ ಗ್ರಂಥ.

ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ ಒಂದು ಜೀವನಕ್ರಮ ತನ್ನದೇ ಆದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರಬೇಕು. ಅದರ ಚೈತನ್ಯವೆಲ್ಲಾ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಹಾಗೂ ಚರಿತ್ರೆಗೇ ಸೇರಿದ್ದು. ಆದರೆ ಇಂದು, ನಾಟ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದಲಾವಣೆ ಬಂದದ್ದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರಿಂದ. ಇಂದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೋಚುವ ವಿಧಾನವೆಲ್ಲಾ ನಮ್ಮ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದುದು. ನಮ್ಮ ಈಗಿನ ನೃತ್ಯಶೈಲಿಗಳು ಆ ಪರಕೀಯರಿಂದ ಬಂದ ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಅದನ್ನು ನಾವು ಸಮಕಾಲೀನವೆನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರು ನಮ್ಮ ರಂಗಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೂ ಮನಸಾರೆ ಮೆಚ್ಚಿದವರೇ ಆಗಿದ್ದರು.

ಇವರಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊಂದು ಗುಂಪು ಇದಿರು ಇದ್ದುದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬೇರೊಂದು ವಿಧವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವರು. ಅವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಕಲೆಯನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುವಿಕೆ ಕಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಆ ಚಲನೆಯ ಉದ್ದೇಶಕ್ರಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಪರಿಚಿತವಾದುದು. ಅವರೇ ತಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನೃತ್ಯದ ಚಲನೆಗೆ ಹೊಸರೂಪ ಕೊಟ್ಟದ್ದು; ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅದೇ ಕ್ರಮ ಭಾರತಕ್ಕೂ ಬಂದು ಸೇರಿದೆ. ತಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಮದ ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿ ನಮಗೆ ಅದನ್ನೇ ಉಣಬಡಿಸಿರುವರು. ಪಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕಲೆಯು ನಮ್ಮ ಕಲೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಸಲ್ಲದು. ನಾವು ಭಾರತೀಯರು. ಅವರ ಕ್ರಮ-ನಿಬಂಧನೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಅವರಿಗೇ ಒಪ್ಪತಕ್ಕದ್ದು. ನಾವು ಕುರುಡರಂತೆ ಅವರ ಕೈ ಹಿಡಿದು ತಿರುಗಬಹುದೇ?

ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಹೇಳಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಏನೋ ಒಂದು ವಿಧದ ಅಡಚಣೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯನ್ನು ನಾವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ನಮ್ಮ ಈಗಿನ ಯುವಜನಾಂಗವು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ಬಹಳದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನಾಟ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಕಡಿಮೆ. ಆ ನಾಟ್ಯ ಅಪ್ರಸ್ತುತ; ಅದು ಸತ್ತಿರುವ ಕಲೆ; ಪುರಾತನ ಪಳೆಯುಳಿಕೆ; ಅವಶೇಷ ; ನಾವು ಹಿಂದಿನಕಾಲದ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗೆ ಸೇರಿದವರಲ್ಲ; ಅಲಂಕಾರಭೂಷಣ ಅಥವಾ ಉಪಯೋಗಿಸದ ಹಳೆಯ ವಸ್ತುವಿನಂತೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದರೂ ಅದರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರಬೇಕೆಂಬ ಮನಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಲೆ ಸಮಕಾಲೀನವಾದದ್ದು. ನೃತ್ಯವು ನಮ್ಮ ವಾಸ್ತವ ಹಾಗೂ ಹೃದಯಾಂತರಾಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಒಂದು ಗುಣ. ನಮ್ಮ ನರ್ತನಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಉಲ್ಲಾಸಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನವೆಲ್ಲಾ ‘ಸಮಕಾಲೀನ’ವಾದದ್ದೇ ಹೌದು. ಇಂತಹ ಔದಾರ್ಯಪೂರ್ಣ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣಿಸುವಂತ ಗುಣವಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನೇ ಕಲೆಯೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಭದ್ರವಾಗಿ ನಿಂತ ಭರತನಾಟ್ಯ ; ಈಗ ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊಸದೆನಿಸಿದ ‘ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ’ದೆಡೆಗೆ ಕಾಲು ಹಾಕಬೇಕಾಗಿದೆ.

• ಅರ್ಚನಾ ಭಟ್, ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಕರು, ಬೆಂಗಳೂರು.

• ಪ್ರಿಯಾ ಗಣೇಶ್, ಬೆಂಗಳೂರು.
  

೨೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ : ಮಂಗಳೂರಿನ ಭರತ ನೃತ್ಯ ಸಭಾ ಆಯೋಜಿಸುವ ಡಾ. ವಸುಂಧರಾ ದೊರೆಸ್ವಾಮಿ ಅಭಿನಯಿಸುವ ‘ಪಾಂಚಾಲಿ’-ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಯಕ್ಷಭರತ ಸಂಗಮ. ಸ್ಥಳ : ಪುರಭವನ, ಮಂಗಳೂರು.

೨೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ : ಮೈಸೂರಿನ ಭೂಷಣ್ ಆಫ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಆಂಡ್ ವಿಶುವಲ್ ಪ್ರೆಸೆಂಟೆಶನ್‌ನ ಗುರುಗಳಾದ ಭೂಷಣ್ ಮತ್ತು ಅಂಜನಾ ಭೂಷಣ್ ಅವರ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಸ್ಥಳ : ನಿಮಾಪರ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್. ೨೬ರಂದು : ಕೊನಾರ್ಕ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಒರಿಸ್ಸಾ. ೨೭ರಂದು : ಬಾರಾಬತಿ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಕಟಕ್. ೨೨ ಜನವರಿ : ಪೊಲ್ಲಾಚಿಯ ತಮಿಳು ಸಂಘ. ೨೩, ಜನವರಿಯಂದು : ಕಾಸ್ಮೋಪೊಲಿಟನ್ ಕ್ಲಬ್, ಕೊಯಮತ್ತೂರು.

೨೫, ೨೬ ಮತ್ತು ೨೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ : ಕೆರೆಮನೆ ಶಿವರಾಮ ಹೆಗಡೆ ಜನ್ಮ ಮಹೋತ್ಸವ, ಇಡಗುಂಜಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿ ಅಮೃತ ಮಹೋತ್ಸವ, ಕೆರೆಮನೆ ಶಂಭು ಹೆಗಡೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಟ್ಯೋತ್ಸವದ ಅಂಗವಾಗಿ ತೆಂಕು ಮತ್ತು ಬಡಗು ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ, ‘ಅಮೃತ ಮಂಥನ’-'ಅಮೃತ ವೀಕ್ಷಣ’-ಅಮೃತೋತ್ತರ ಅಭಿಯಾನ’ವೆಂಬ ಮೂರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಗೋಷ್ಠಿ, ಕೂಚಿಪುಡಿ-ಕಥಕಳಿ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಗುರುವಂದನ, ಸ್ಮೃತಿಹೊತ್ತಗೆ-ಸ್ಮೃತಿಚಕ್ರ ಬಿಡುಗಡೆ, ಕೆರೆಮನೆ ಶಂಭು ಹೆಗಡೆ ಪುತ್ಥಳಿ ಅನಾವರಣ, ಹೊಸ್ತೋಟ ಮಂಜುನಾಥ ಭಾಗವತರಿಗೆ ಕೆರೆಮನೆ ಶಿವರಾಮ ಹೆಗಡೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ, ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಮ್ಮಾನ, ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ. ಸ್ಥಳ : ಯಕ್ಷಾಂಗಣ, ಗುಣವಂತೆ, ಹೊನ್ನಾವರ.

೨೬ ಮತ್ತು ೨೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ : ನೃತ್ಯ ಮಂಟಪ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಮೂರನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ. ಸ್ಥಳ : ಕಾವೇರಿ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರ, ಮಡಿಕೇರಿ.

೨೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ : ನೃತ್ಯ ಭಾರತಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಶಿಷ್ಯೆಯರಾದ ಪವಿತ್ರಾ ರಾವ್ ಮತ್ತು ನಿಖಿತಾ ಅವರ ರಂಗಪ್ರವೇಶ. ಸ್ಥಳ : ಪುರಭವನ, ಮಂಗಳೂರು.

೨೮ ಡಿಸೆಂಬರ್ : ಸಮನ್ವಯ ಕಲಾ ಉತ್ಸವ. ಸ್ಥಳ : ಚೌಡಯ್ಯ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲ್, ಬೆಂಗಳೂರು.

೧ ಜನವರಿ : ಸಾಯಿ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವ. ಶಮಾ ಮತ್ತು ಸಂಜಯ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಿಂದ, ಸುಜಾತಾ ವೆಂಕಟೇಶ್, ಶ್ವೇತಾ ವೆಂಕಟೇಶ್ ಅವರುಗಳಿಂದ ಭರತನಾಟ್ಯ, ಯು‌ಎಸ್‌ಎಯ ಸುನಂದಾ ನಾಯರ್ ಅವರಿಂದ ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ. ಸ್ಥಳ : ಸೇವಾಸದನ, ಬೆಂಗಳೂರು.

೫ ಜನವರಿ: ಸುರತ್ಕಲ್‌ನ ನಾಟ್ಯಾಂಜಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ರಜತವರ್ಷ ಉದ್ಘಾಟನೆ. ಸ್ಥಳ : ವಿದ್ಯಾದಾಯಿನಿ ಕಲಾಮಂದಿರ, ಸುರತ್ಕಲ್.

೭, ೮ ಮತ್ತು ೯ ಜನವರಿ : ವೀಣಾಮೂರ್ತಿ ವಿಜಯ್ ಅವರು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಎರಡನೇ ವರ್ಷದ ಅಂತರ್ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವ. ಸ್ಥಳ : ಸೇವಾಸದನ, ಬೆಂಗಳೂರು.

೮, ೯ ಮತ್ತು ೧೦ ಜನವರಿ : ಕಲ್ಪ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಯೋಜಿಸುವ ದ್ವಿತೀಯ ವರ್ಷದ ಪ್ರಗ್ಜ್ಯೋತಿ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್. ಸ್ಥಳ : ರವೀಂದ್ರ ಭವನ್, ಗೌಹಾಟಿ.

೧೪ ಜನವರಿ : ಮಂಗಳೂರಿನ ಸನಾತನ ನಾಟ್ಯಾಲಯದ ‘ನೃತ್ಯೋತ್ಸವ’. ಸ್ಥಳ : ಪುರಭವನ, ಮಂಗಳೂರು.

೧೫ ಜನವರಿ : ಭರತ ನೃತ್ಯ ಸಭಾದ ತಿಂಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾ ಮುರಳೀಧರ್ ಅವರ ಭರತನಾಟ್ಯ. ಸ್ಥಳ : ಪುರಭವನ, ಮಂಗಳೂರು.

೧೭ ಜನವರಿ : ಗಾನಭೂಷಣ ಉಷಾ ಈಶ್ವರ ಭಟ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್, ಕಾಸರಗೋಡು- ಸಂಸ್ಥೆಯ ೧೭ನೇ ವರ್ಷದ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ. ೧೫೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಸಂಗೀತ ಸುಧೆ ; ವಿಶೇಷ ಕಚೇರಿ : ಕುನ್ನಕುಡಿ ಬಾಲಮುರಳೀಕೃಷ್ಣ. ಸ್ಥಳ : ಲಲಿತಕಲಾಸದನ, ಕಾಸರಗೋಡು.

೨೧ ಜನವರಿ: ಕುರಿಯ ವಿಠ್ಠಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಸ್ಮರಣಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯ ಭಾಗವತ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರಿಗೆ. ಭಾಗವತ ಶ್ರೀಕರ ದಾಮ್ಲೆ ಅವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸನ್ಮಾನ. ಹೊಸನಗರ ಮೇಳದಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಸ್ಥಳ : ಶಾರದಾ ಸಭಾ ಭವನ, ಉಜಿರೆ.

೨೩ ಜನವರಿ : ಕರ್ನಾಟಕ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಗಡಿನಾಡು ಯಕ್ಷ ಪರಿಷತ್ತು ಸಹಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಯಕ್ಷ ಪುನರ್ನವ’- ಸನ್ಮಾನ, ಕೃತಿ ಬಿಡುಗಡೆ., ಸಂವಾದ, ಗೋಷ್ಟಿ, ದಾಖಲೀಕರಣ, ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ, ದೊಂದಿ ಬೆಳಕಿನ ಆಟ, ಯಕ್ಷಗಾನ ಬೊಂಬೆಗಳ, ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳ, ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ.

೨೩ ಜನವರಿ : ದೃಷ್ಟಿ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್. ನೃತ್ಯಗ್ರಾಮದ ಒಡಿಸ್ಸಿ, ಅನುರಾಧಾ ವಿಕ್ರಾಂತ್ ಅವರ ಭರತನಾಟ್ಯ, ನಾದಂ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಎನ್ಸೆಂಬಲ್‌ರಿಂದ ಕಥಕ್, ಸೂರ್ಯಾ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಾ ಕಾಶಿ ಅವರ ಕೂಚಿಪುಡಿ. ಸ್ಥಳ : ಚೌಡಯ್ಯ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲ್, ಬೆಂಗಳೂರು.

೨೫ ಜನವರಿ : ಶಾಂಭವಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್‌ನ ನಿರ್ದೇಶಕಿ ವೈಜಯಂತಿ ಕಾಶಿ ಅವರ ಶಿಷ್ಯೆ ಪ್ರತೀಕ್ಷಾ ಕಾಶಿ ಅವರ ಕೂಚಿಪುಡಿ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಸ್ಥಳ : ನೃತ್ಯೋತ್ಸವ, ರವೀಂದ್ರ ನಾಟ್ಯ ಮಂಟಪ, ಮುಂಬೈ. ೧ ಫೆಬ್ರವರಿ : ಜಬಲ್ಪುರದ ಕಲಾಭವನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವ.

೨೯ ಜನವರಿ : ವೈಜಯಂತಿ ಕಾಶಿ ಅವರ ಶಿಷ್ಯ ಗುರುರಾಜ್ ಅವರಿಂದ ‘ಶಿವೋಹಂ’. ಸ್ಥಳ : ಪುರುಷರ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವ, ಜಯದೇವ ಭವನ, ಭುವನೇಶ್ವರ.

೩೧ ಜನವರಿ : ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮಠ ಮತ್ತು ರಾಧಾಕೃಷ್ಣ ನೃತ್ಯ ನಿಕೇತನ ಆಚರಿಸುವ ಭರತಮುನಿ ಜಯಂತ್ಯುತ್ಸವ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣ ತಂತ್ರಿ ಸಂಸ್ಮರಣಾ ಮಹೋತ್ಸವ. ‘ನೃತ್ಯಾರ್ಪಣ’ ಮತ್ತು’ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ’ ನೃತ್ಯರೂಪಕ. ಕರ್ನಾಟಕ ಕಲಾಶ್ರೀ ಡಾ.ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಕಾಮತ್, ಗುರುಕುಲಭೂಷಣ ವಿದ್ವಾನ್ ಯು.ಕೆ.ಪ್ರವೀಣ್, ವಿದುಷಿ ಸೀತಾ ಕೋಟೆ, ವಿದುಷಿ ಕೃಪಾ ಫಡ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ‘ಭರತ ಪ್ರಶಸ್ತಿ’. ಸ್ಥಳ: ರಾಜಾಂಗಣ ಸಭಾಂಗಣ, ಉಡುಪಿ.

೧ ಫೆಬ್ರವರಿ : ವಿವಿಧ ಕಲಾವಿದರ ಒಗ್ಗುಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಯಿ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವ. ಸ್ಥಳ : ಸೇವಾ ಸದನ, ಬೆಂಗಳೂರು.

೩,೪ ಮತ್ತು ೫ ಫೆಬ್ರವರಿ : ಕರ್ನಾಟಕ ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ‘ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಂಭ್ರಮ’. ಒಂಭತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳ ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಅವಲೋಕನ. ಸ್ಥಳ : ಪುರಭವನ, ಮಂಗಳೂರು.

೧೬ ಮತ್ತು ೨೩ ಫೆಬ್ರವರಿ : ಶಾಂಭವಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್‌ನಿಂದ ‘ಕೃಷ್ಣಾರ್ಪಣಂ’. ಸ್ಥಳ : ಗುರು ಭಕ್ತಿ ಉತ್ಸವ, ಮಂತ್ರಾಲಯ; ಮತ್ತು ಕೊನಾರ್ಕ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಕೊನಾರ್ಕ್.

ಲಕ್ಷಣ: ಪದ್ಮಕೋಶಹಸ್ತದಲ್ಲಿನ ತೋರುಬೆರಳನ್ನು ಬಾಗಿಸಿದರೆ ಕಾಂಗೂಲ ಅಥವಾ ಲಾಂಗೂಲ ಅಥವಾ ಅಂಗುಲ ಹಸ್ತವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಲಾಂಗೂಲ ಎಂದರೆ-ಬಾಲ ಎಂದರ್ಥ. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗೂಲವೆಂದರೆ ಚೇಳು ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಬಿಡಾಲಪದವೆಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಇದೊಂದು ಸ್ತ್ರೀಜಾತಿ ಹಸ್ತ. ಹಸ್ತ ಮುಕ್ತಾವಳಿ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳು, ತೋರು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಬೆರಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಸಮೀಪವಾಗಿ ಹತ್ತಿರ ಬಗ್ಗಿಸಿ ತಂದು, ಉಂಗುರ ಬೆರಳನ್ನು ವಕ್ರವಾಗಿ ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಕಿರು ಬೆರಳನ್ನು ನಿಡಿದಾಗಿರಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲ ಮೂರು ಬೆರಳುಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ತೀರ್ಥಾಗ್ನಿಸಂಸ್ಥಿತ ಎಂದೂ, ಸಂಗೀತ ರತ್ನಾಕರವು ತೀರ್ಥಾಗ್ನಿ ಸಂಸ್ಥಾನವೆಂದೂ ಕರೆದಿದೆ. ಆಚಮನದ ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯ ಯೋಗವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಹೆಬ್ಬೆರಳು, ಉಂಗುರ ಮತ್ತು ಕಿರು ಬೆರಳುಗಳ ಸಂಘಟನೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಉಳಿದ ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ತೋರು ಬೆರಳುಗಳ ಮುದ್ರೆಯು ಅಸಂಯುತ ಹಸ್ತದ ಕಾಂಗೂಲ ಮುದ್ರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹರನು ವಿಷವನ್ನು ಘಟಿಕೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಜನಿಸಿದ ಹಸ್ತ. ಸಿದ್ಧವರ್ಣ, ಬಂಗಾರಬಣ್ಣ, ಋಷಿ: ಕ್ರೌಂಚ ವಿಧಾರಣ (ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ), ಅಧಿದೇವತೆ : ಪದ್ಮ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ).

ವಿನಿಯೋಗ: ಗಜನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣು, ಬಾಲಕುಚಗಳು, ಕಲ್ಹಾರ ಪುಷ್ಪ, ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿ, ಅಡಿಕೆಮರ, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳು, ಗುಳಿಗೆ, ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ.

ಇತರೇ ವಿನಿಯೋಗ : ಸಣ್ಣ ಹಣ್ಣು, ಅಲ್ಪಗ್ರಾಸ, ಬೆಕ್ಕು ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಂಜ, ಮಕ್ಕಳ ಗಲ್ಲ ಹಿಡಿಯುವುದು, ಸ್ತನ ತೊಟ್ಟು, ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು, ಗಂಟೆಗಳು, ನೀಲ ತಾವರೆ, ಸಣ್ಣ ಉಂಡೆಗಳು, ಅಹಾರದ ಮುದ್ದೆಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರ, ಬದರೀ ಹಣ್ಣು, ವೃತ್ತ, ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂವು, ಮಂಜಿನಗಡ್ಡೆಗಳು, ಸಿದ್ಧ ಜಾತಿ, ಬಂಗಾರ, ಕಾರ್ಕಾಯ ಹಣ್ಣು, ಚಿಕ್ಕದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಗೆ, ಚೇಳು, ಕೋಪದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವುದು, ನೇರಳೆಹಣ್ಣು, ದ್ರಾಕ್ಷಿಹಣ್ಣು, ತೊಂಡೆಹಣ್ಣು, ಬಿಂಬಾಫಲ, ತೆನೆ, ಅರೆನರೆತ ಹಣ್ಣು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಕಾಮದೇವ, ಮುತ್ತು, ರತ್ನ, ಪಚ್ಚೆರತ್ನ, ಮಣಿ, ಕೆಂಪು ರತ್ನ, ಚಂದ್ರನೀಲ, ಸ್ಪಟಿಕ, ಮುದ್ರಿಕೆಗಳು, ಸ್ತ್ರೀ ಆವೇಶ, ಸಣ್ಣ ವಿಷಯ, ಪೂರ್ಣ ಫಲ, ಚಂದ್ರಕಾಂತ ರತ್ನ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತ ಮಣಿ, ವಜ್ರ, ಹವಳ, ನಿಂಬೆ-ಕಿತ್ತಳೆ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಅಡಕೆ, ಮುತ್ತು ಕೊಡುವುದು, ಕ್ಷಿರಿಕ-ಕರಮರ್ದವೆಂಬ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ವೀಳ್ಯ ತಯಾರು ಮಾಡುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು, ನವವಧು ಸಮಾಗಮ, ಯುವತಿಯ ಸ್ತನಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹಗಳ ಮಿಲನ, ಮೃದು, ನವಿಲಿನ ವೇಗಚಲನೆ, ಬೆಕ್ಕಿನ ಪಾದ, ಮಲ್ಲಿಕಾ-ಬಕುಳ-ನಾಗಕೇಸರ ಪುಷ್ಪಗಳು, ಮಾಂಸದುಂಡೆ, ರೋಮಕೂಪ, ಕಣ್ಣು, ಮೂಗು, ಗಲ್ಲದ ಅಡಿಭಾಗ, ಹುಬ್ಬು, ಉಗುರು, ಹೆಬ್ಬೆರಳು, ಕಿರುಬೆರಳು, ‘ಮುಂದೆ’ ಎನ್ನಲು, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಕಾರುಣ್ಯ, ಅಕ್ಕರೆ, ದಯೆ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಹೃದಯ ಸಂತೋಷ, ವಿಲಾಪ, ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಮೈದಡವುವುದು, ನಿರರ್ಥಕ, ನಿಷ್ಫಲ, ನಿಷೇಧ, ಶೂನ್ಯ, ಹೂವುಗಳು, ಗಲ್ಲವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕರ್ಣಕುಂಡಲ, ಚಿಟ್ಟೆ, ಕಾಡುನೊಣ, ಗೆಜ್ಜೆನಾದ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸೂಚನೆಗೆ ಬಳಸಬಹುದು.

ಸಂಕರ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗೂಲ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಧೋಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಗೋಸ್ತನಗಳೆಂದೂ, ಒಂದು ಬಗೆಯ ಹಾರವೆಂದೂ, ದ್ರಾಕ್ಷಾಫಲವೆಂದು, ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಶಾಂತರಸವೆಂದೂ, ಮೂಗಿನ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ಮೂಗುತಿಯೆಂದೂ, ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕರ್ಣಾಭರಣವೆಂದೂ ಅರ್ಥ.

ನಾನಾರ್ಥ ಹಸ್ತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗೂಲ ಹಸ್ತವನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಲವಾಗಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕನ್ನೈದಿಲೆಯೆಂದೂ, ಸಂಪಿಗೆ ಹೂ, ತಾವರೆ, ಹೊಂಗೆ ಹೂಗೊಂಚಲು, ನೀರುಗುಳ್ಳೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ.

ಇಂದೀವರ (ನೀಲಿಕಮಲ), ಕಲ್ಹಾರ (ಜಲಪುಷ್ಪ), ಚಂಪಕ, ತಾಪಿಂಚ, ಕೋರಕಾಣಾ, ವರಾಟಿಕಾ, ಬುದ್ಬುದಾ ಮುಂತಾದ ಹೂವುಗಳಿಗೆ ಕಾಂಗೂಲಹಸ್ತವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಪ ಹಸ್ತಗಳು ಎಂದು ಭರತಾರ್ಣವ ಸಂಬೋಧಿಸಿದೆ.

ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಅಗ್ನಿಹಸ್ತದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಸಂಖ್ಯೆ ತೋರಿಸುವಲ್ಲಿ, ಚಂಪಕ, ತಿಂತ್ರಿಣಿ(ಹುಣಸೆ ಹುಳಿ) ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಮೃಗಶೀರ್ಷ ನಕ್ಷತ್ರ, ಮೇಷ ರಾಶಿ ಎನ್ನಲು ಬಳಸಬಹುದೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಕಾಂಗೂಲ ಹಸ್ತದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು ಮಘಾ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮ್ಲರುಚಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಮೇಲೆತ್ತಿದ ಕಾಂಗೂಲ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾತಕಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕಾಂಗೂಲಹಸ್ತವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದರಿಂದ ಸಂವಹಿಸಬಹುದು.

ಕಾಂಗೂಲದ ಕಿರು ಬೆರಳನ್ನು ಒಳಬಗ್ಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಧ-ಮುಕುಳಹಸ್ತ ಎಂಬ ಹಸ್ತವೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅರ್ಧಮುಕುಳ ಹಸ್ತದ ಲಕ್ಷಣದ ಕುರಿತು ವಿವಿಧ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಇವೆ. ಕಥಕಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗೂಲಹಸ್ತವನ್ನು ಮದ್ಯದ ಪಾತ್ರೆಯೆನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಹಸ್ತವನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ. ಆದರೂ ಕೊಕ್ಕು, ಕವುಚಿ ಬೀಳುವುದು, ಚೆಂಡು ಎನ್ನಲು, ಊಟ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಇದರ ರೂಪಾಂತರವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

* ( ಇಂತಹ ಸಾವಿರಾರು ಹಸ್ತ-ಮುದ್ರೆಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಆಯಾಮಗಳು ‘ ಮುದ್ರಾರ್ಣವ’ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಹಿತ ಲಭ್ಯವಿದೆ.)

ಸಂಚಿಕೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಮೂಡಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಮಾಲಿಕೆ-ವಿಚಾರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವಾಗಿ ಅರಳುತ್ತಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ಕೊಡಬೇಕಾದ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯ ಕನ್ನಡ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಖಂಡಿತಾ ಇದೆ. ತಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಸ್ಪಂದನ ದೊರಕಲಿ.

-ಉದ್ಯಾವರ ಮಾಧವ ಆಚಾರ್ಯ, ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಉಡುಪಿ.

ಪತ್ರಿಕೆ ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮೂಡಿಬರುತ್ತಿದೆ. ಅಭಿನಂದನೆಗಳು. ನನ್ನಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದ ಸಹಕಾರ ಕೊಡಲು ನಾನು ಸಿದ್ಧ. ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗಲೆಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತೇನೆ.

-ಶಿವಾನಂದ ಹೆಗಡೆ, ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರು, ಇಡಗುಂಜಿ ಮೇಳ, ಗುಣವಂತೆ.

ಓದಬೇಕೆಂಬ ಹಂಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡುವ ಹಾತೊರೆದು ಓದುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಪತ್ರಿಕೆಯಿದು. ಇಷ್ಟವಾಯಿತು. ಮನಸಿನ ವಿವಿಧತೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಲೇಖನಗಳೆಂಬುದನ್ನು ಪೋಣಿಸುತ್ತಾ ಎತ್ತರೆತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಿರಿ. ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಲಿ.

-ಮಾಸ್ಟರ್ ವಿಠಲ್, ಹಿರಿಯ ನೃತ್ಯಗುರುಗಳು, ಮಂಗಳೂರು.

At the outset I congratulate for your efforts. The magazine is attractive. I wish you all the best in all your endeavors.

-Revathi Narasimhan, ‘Natya Niketan’, Bangalore.

ರತಿ-ಪಾರ್ವತಿ : ಪತಿ ವಿರಹಿತ ರತಿ ಗತಿರಹಿತಳು ಸತಿ |

ವ್ಯಥಿತ ಮನೋಗತಿ ನತಮಸ್ತಕ ಸ್ಥಿತಿ |

ಅತಿಗೆಳೆಯದ ಮಿತಿ ಧೃತಿಗೆಟ್ಟಿತು ಮತಿ |

ಶತಸಂಕಟ ತತಿ ಸತತ ಪತಿತ ಗತಿ |

-೪-

ಸುಟು ಹೋದನೆನ್ನ ನಲ್ಲ ದಿಟ್ಟಿಸಿದರೆ ಕಾಣನಲ್ಲ |

ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣ ನೆಟ್ಟಿತಲ್ಲ ಕಟ್ಟಿ ಕನಸ ಕೆಟ್ಟೆನಲ್ಲ ||

ರತಿ : ಮುಗುಳಂಬನ ಬೆಂಬಲಿಸಿದೆನೆನ್ನನು ನಂಬಿಸಿ ಕೈ ಬಿಟ್ಟ !

ಅಗಜೆಯ ಹಂಬಲ ಶಂಕರಗಿಲ್ಲವೆ ಅಂಗಜನನು ಸುಟ್ಟ ?

ಪಾರ್ವತಿ : ಅಂಜದಿರಬಲೆಯೆ ನಂಜುಗೊರಳನಾ ಭಸ್ಮವ ಬಳಿದಾತ |

ಅಂಗಜನಂಗವ ಭಂಗಿಸಿ ಅಂಗದಿ ಧರಿಸಿದ ಸಂಗಾತ ||

ರತಿ : ಗಿರಿಜೆ ನಿನ್ನ ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಎನ್ನ ಸೇವಿಸು :

ಹರನ ಸಂಗ ಬಯಸಿ ಬೇಗ ಅತ್ತ ಧಾವಿಸು ||

ಮರಣವಲ್ಲ ಮದನನಿಹನು ಶಿವಶರೀರದಿ |

ಕರಣತ್ರಯದಿ ಧರಿಸಿ ಉದ್ಧರಿಸು ಬೇಗದಿ ||

ಪಾರ್ವತಿ : ರತಿಯನುರೆ ಧರಿಸಿದಳು ಪಾರ್ವತಿಯು ಗಮಿಸಿದಳು|

- ಖತಿವಿಡಿದ ಈಶನನು ಒಲಿಸೆ ಸಂಭ್ರಮಿಸಿದಳು |

ಪತಿಯ ಪಡೆಯುವೆನೆನುತ ತಪಕೆ ಮನ ಮಣಿಸಿದಳು |

ಮತಿಯನನುಗೊಳಿಸಿದಳು ಪಶುಪತಿಯ ನುತಿಸಿದಳು ||

ಪರಿವಾರದವರು : ಬಾಲೆಬಾಡುವಳೆನುವ ನೋವಲಿ

ಶೀಲೆಯನು ಒಡಬಡಿಸಲೋಸುಗ

ಓಲಗಿಸಿದರು ತಪವ ನೀ ಬಿಡು | ತಾಳೆಯೆನುತ ||

ಮೃದು ಮನೋಹರೆ ಮಾರನರಗಿಣಿ |

ಮಧುವಿಲಾಸಿನಿ ವಿಶ್ವ ಮೋಹಿನಿ |

ವಿದುವದನೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮೋದಿನಿ | ಹದವಿದೇನೆ ||

ಜಪ ತಪ ಉಪವಾಸಗಳಿಗೆ ಯತಿಗಳು ಉಪಜೀವಿಸುವರಲ |

ಹಪಹಪಿಸುವುದ್ಯಾತಕೆ ಶಂಕರನಿಗೆ ಕುಪಿತನು ವಿಷಗೊರಳ |

ಅಪರೂಪದ ಸೌಂದರ್ಯವ ಪಡೆದಿಹೆ ದಂಡಿಸಲೊಳಿತಲ್ಲ |

ತಪತಾಪದಿ ಕೋಮಲಕಾಯವ ನೀನುರಿಸುವೆ ಸರಿಯಲ್ಲ ||

ಪಾರ್ವತಿ : ಯಾರ ಮಾತಿಗು ಬದಲೆನ್ನದ ಜಾಣೆ

ಘೋರತಪದಿ ಮೀರುವರನು ಕಾಣೆ

ಮಾರಹರನ ಮನ ಗೆಲ್ಲುವ ಆಣೆ

ಸಾರಸಮುಖಿ ತಾಪಸಿಯು ಅಪರ್ಣೆ

-೫-

ಬಿಸಿಲ ಬೇಗೆಯು ಶಿವನೆ ಶಿಶಿರ ಶೀತವು ಶಿವನೆ |

ವರ್ಷಧಾರೆಯು ಶಿವನೆ ಬಸಿವ ಬೆವರಿನ

ಹನಿ ಹನಿಯು ಶಿವ ಶಿವನೆ |

ಎಸೆವ ರೂಪದಿ ಶಿವನೆ ದಶದಿಕ್ಕಿನಲಿ ಶಿವನೆ |

ಹಸಿರೆಲೆಯ ರುಚಿ ಶಿವನೆ ಹಸಿವು ತೃಷೆ ನಿದ್ದೆಯಾಹಾರ ಶಿವ ಶಿವನೆ ||

ಸುರರು : ಸುರರಿಗೆ ಭಯ ತಾರಕನಬ್ಬರವಿದೆ |

ಗಿರಿಜೆತಪಕೆ ಹರನೊಲಿಯದ ಸಂಕಟ |

ಸರುವರು ಕೈಲಾಸಕೆ ಬಂದಿಳಿದರು |

ಮಾರಹರಗೆ ತಮ್ಮಳಲನು ಪೇಳ್ಡರು ||

ಅನ್ನಪೂರ್ಣೆ ತಪದಿ ತಾನೆ ಬನ್ನಬಡುವಳು |

ನಿನ್ನ ಮನದಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತ ತನ್ನ ಮರೆತಳು |

ಚಿನ್ನದಂಥ ಚೆಲುವೆ ತಪದಿ ಬೆಂದು ನಿಂದಳು |

ಇನ್ನು ನೀನು ಕಾಡಲೇಕೆ ಮುನ್ನ ಒಲಿವುದು ||

ಪರಮೇಶ್ವರ : ಸುರರಿಗಭಯವನಿತ್ತು ಪರಿಕಿಸುವೆ ತಾನೆನುತ |

ವರಗಿರಿಯನಿಳಿದಿಳಿದು ಬಂದ ಪರಮೇಶ ||

ವರಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ವೇಷದೊಳಂದು ನಡೆತಂದು |

ಹರನ ಜರೆಯುತ ಗಿರಿಜೆಗೊರೆದನಾಗ ||

ಗಿರಿಜೆ ನಿನಗೆ ಹರನ ಕೂಡ ಸರಸವೇತಕೆ |

ಕರಿಯ ಚರ್ಮ ಹೊದೆದ ಶಿವನ ಸಂಗವೇತಕೆ |

ಬಾಲೆ ಕೇಳು ಮಸಣಕೀಶ ಮೈಯೆ ಬೂದಿಯು |

ಕಾಳಸರ್ಪ ಕೊರಳಿನಲ್ಲಿ ಕೈಯ ಶೂಲಿಯು ||

ಕುಣಿದು ಕಳೆವ ಕಾಲವನ್ನು ಆ ದಿಗಂಬರ |

ಎಣಿಸು ನಿನ್ನ ನಲ್ಲಗಿಲ್ಲ ಪೀತದಂಬರ ||

ಡಮರು ನುಡಿಸಿ ತಾಂಡವದಲಿ ಭೂತನಾಥನು |

ವಿಮಲೆ ನಿನಗೆ ಆತನಲ್ಲ ಪ್ರೇತಪ್ರೀತನು ||

ಗಿರಿಜೆ : ಶಿವನನ್ಯಾತಕೆ ದೂರುವೆ | ಶಂಕರ ದೇವ | ಭವನ್ಯಾತಕೆ ಬೈಯ್ಯುವೆ ||

ಕವಿದ ಕತ್ತಲೆಯ ತಾನುಳಿದು ಬೆಳಕಾಗಿರ್ಪ |

ಭುವನ ಮೋಹನ ಶೂಲಿ ಅಮಲ ಭಸ್ಮಾಂಗನು ||

ಈಶ್ವರ : ಮಸಣದಿ ಮನೆತಾಪಿಸುಣನು ಕಾರ್ಯದಿ |

ಕಸಿವನು ಜೀವವನು |

ಹೊಸದೇನಿದೆ ಪರಮೇಶನು ಕೊರಳಲಿ |

ರುಂಡವ ಧರಿಸುವನು ||

-೬-

ಪಾರ್ವತಿ : ಹರನ ನಿಂದೆಯ ಕೇಳಲಾರದೆ |

ಸರಸಿಜಾನನೆ ಭರದಿ ಪೊರಡಲು |

ವರಿಪ ಮನಮಾಡಿದನು ಪಿಡಿದನು | ಕರವನಾಗ ||

ಕರವಪಿಡಿದಾತನನು ತಿರುಗಿ ನೋಡಿದಳು ಸ್ಮರ |

ಹರನಿರವನರಿತು ಪಾರ್ವತಿಯು ನಾಚಿದಳು ||

ಶಿವಪಾರ್ವತಿ : ಗಿರಿಜಾ ಶಂಕರ ಸಮ್ಮಿಲನ | ಶೃಂಗಾರದಿ ಘನ |

ಗಿರಿಜಾ ಶಂಕರ ಸಮ್ಮಿಲನ ||

ಸರಸ ಸಾನಂದದಿ ಮೆರೆವ ವಿಲಾಸ |

ಧರಿಸಿ ಮಾರನಭವ ಶಿವೆಯ ಸಂಗಾತ|

ವರಿಸಿ ಕಾತರಿಸಿ ಮನವಿರಿಸಿ ಮೈಬಾನಿಸಿ

ನಟಿಸಿ ನಲಿವ ನವಯೌವ್ವನದಾಶಯ ||

ನಲಿವ ನವಿಲಜೋಡಿ | ಕಲೆತರೆ ಲಯಲಾಸ್ಯದ ಮೋಡಿ ||

ಲಲಿತೆ ಲಾವಣ್ಯದಿ ಸಂಭ್ರಮಿತೆ |

ಶಿವನು ಶೃಂಗಾರದಿ ಸುಂದರನು ||

ಸುಲಲಿತ ಭಾವ ಸುಮೋಹನ ನಾಟ್ಯದಿ

ಒಲಿಸಿ ಒಲಿದು ಪಾರಮ್ಯವ ಮೆರೆಯುವ ||

ಮಾರಹರನೆ ಸ್ಮರ ಪಾರ್ವತಿಯೇ ರತಿ ಶೃಂಗಾರದ ಪ್ರೀತಿ |

ತಾರೆಯು ಚಂದ್ರಮ ಮೇಳೈಸಿದ ಮುದ ತಮವಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿ ||

ಈಶನ ತಾಂಡವಕೊದಗಿದೆ ಮೋದವು ಲಲಿತೆಯ ಲಾಲಿತ್ಯ |

ತೋಷದಿ ನಲಿಯುವ ಪ್ರಕೃತಿ ಪುರುಷ ಪಾರಮ್ಯದ ದಾಂಪತ್ಯ ||

ಮದುವೆಯ ಸಂಭ್ರಮ : ದಿಬ್ಬಣನೆರಹಿದ ಪರ್ವತರಾಜನು ಹಬ್ಬದ ಸಡಗರದಿ |

ಅಬ್ಬರದಲಿ ಮಂಗಳವಾದ್ಯದ ರವ ಕೈಲಾಸದ ಸರದಿ ||

ಉಬ್ಬಿದ ತೋಷಕೆ ವರಬೀಗರ ಪಡೆ ಆದಿತ್ಯರು ಮುದದಿ |

ಒಬ್ಬರನೊಬ್ಬರು ಉಪಚರಿಸುವ ಪರಿ ಸುಮನಸ ಸಂಭ್ರಮದಿ ||

ಮೂರುಕಣ್ಣವನಿಗೆ ಪರ್ವತ ಕುವರಿಗೆ |

ಮಾರಹರಗೆ ಪಾರ್ವತಿವರ ಗಿರಿಜೆಗೆ |

ನೂರು ತೆರದಿ ಬೆಳಗಿದರಾರತಿಯ ||

ನಿರೂಪಕ : ಕೇಳಿದಿರೆ, ಪಾರ್ವತಿಯ ಉದರದಲಿ ಜನಿಸಿದನು |

ಲೀಲೆಯಲಿ ಆರ್ಮೊಗನು ಹರಕುಮಾರಕನು |

ಕೇಳಿಯಲಿ ಕಲಿತು ಸುರ ಸೈನ್ಯವನು ಮುನ್ನಡೆಸಿ

ದಾಳಿಯಲಿ ತಾ ಕೊಂದ ತಾರಕನ ಸ್ಕಂದ ||

………….

ಇನಿಸು ಉಳಿದು ಇನಿಸು ಬೆಳೆದು

ಅಳಿವುದಿನಿಸು ರೂಪವು

ಸೃಷ್ಟಿಲೀಲೆಗಿದು ಸ್ವಭಾವ

ರೂಪಗಳ ಸ್ವರೂಪವು

ಹುಟ್ಟು ಸಾವು ಎರಡು ಮೆಟ್ಟು

ಜೀವನಟನ ಆಟಕೆ

ಜೀವನವಿದು ನಾಟ್ಯರಂಗ

ಭಾವ ರಸದ ಮಾಟಕೆ……….

– ದ. ರಾ. ಬೇಂದ್ರೆ, (ಅರಳು ಮರುಳು)